Umetnost

Zbog njega se mnogo toga srpskog i danas takvim zove: Manastir Mileševa

Posted: 27. novembra 2018. u 00:54   /   by   /   comments (0)

U kotlini u kojoj se Kosaćanka uliva u Mileševu, Prijepolje, kao i Srbiju u svetu  je učinio poznat manastir Mileševa, pa i ako tamo negde mnogi ne znaju zašto je ovaj manastir nama važan, zna se za Belog  anđela, deo fresko kompozicije Mironosnice na grobu Hristovom, izabranom da bude jedan od  svetskih simbol mira. Naime, 1962. godine kada je poslat prvi satelitski video pozdrav Evropljana Amerikancima, među prvim kadrovima bila je upravo slika Belog anđela. Ova slika je, između ostalih, poslata i u svemir  kao pozdrav mogućima razumnim bićima od strane Zemljana.

Današnje Prijepolje nekada je bilo u sastavu srednjevekovne župe Crna Stena, a prijepoljski manastir, Mileševa, sa crkvom Vaznesenja Hristovog koja datira iz 1928/29 godine, bio je jedan od najvažnijih duhovnih središta srpskog naroda. U vreme prvih Nemanjića, Mileševa je bila drugi po rangu manastir posle Studenice. Nosila je titulu stavropigijalnog manstira, što znači da je delovala nezavisno od mesne eparhijske vlasti i bila potčinjena neposredno vrhovnom verskom starešini.

Kako nije sačuvana osnivačka povelja, niti ijedno drugo svedočenje savremenika o osnivanju manastira, vreme podizanja crkve određeno je na osnovu tumačenja vladarskih portreta naslikanih na zidovima crkve. Smatra se da je Mileševa zadužbina Vladislava, sina kralja Stefana Prvovenčanog. Izgrađena je u vreme dok je Vladislav bio princ, a krunu je poneo kasnije, od 1234. do 1243. kada je Srbijom vladao kao kralj.

Vladislav svakako nije ostvario visoke domete u politici kao neki drugi Nemanjići, ali je njegova zadužbina postala jedno od najpoštovanijih srpskih svetilišta, u kome je začet kult Sv. Save. Ubrzo posle Savine smrti (1237) u Trnovu (Bugarska), kralj Vladislav mu je u priprati crkve u Mileševi pripremio grob i uz velike počasti preneo Savino telo i sahranio ga 1238/39. godine. Nedugo nakon toga Savine mošti su izvađene iz groba i izložene u ukrašenom ćivotu u crkvi, što su zabeležili Savini biografi Domentijan i Teodosije. Stoga se u kasnijim spisima Mileševa često naziva manastirom Sv. Save.

Glavnu manastirsku crkvu Vladislav je odredio i za svoj mauzolej. Sahranjen je u južnom delu crkve, ispod ktitorske kompozicije.

Mileševska crkva se, kao što je bilo pravilo i u ostalim srpskim srednjovekovnim manastirima nalazila u središtu kompleksa, okružena kamenim zidovima, uz koje su bile podignute monaške ćelije i ekonomske i upravne zgrade. Manastir je dočekao XX vek samo sa jednom očuvanom srednjovekovnom građevinom – crkvom Vaznesenja. Arheološkim istraživanjima otkriveni su ostaci nekadašnjih zgrada i bedema. Pretpostavlja se da je glavni ulaz u manastir, do koga se dolazilo mostom, prvobitno bio na zapadnoj strani naselja. Današnji put i ulaz na severnoj strani su iz novijeg doba.

Monaški život bio je organizovan kao opštežiće (monasi su zajedno živeli, radili i obedovali). Verovatno su u okolini manastira bile i isposnice – jedna od pećina u klisuri Mileševke i danas  je poznata kao pećina Sv. Save, njegova isposnica.

Manastir se nalazi u neposrednoj blizini srednjovekovnog puta koji je povezivao Primorje sa središnjim delovima srpske države i vodio dalje ka istoku. Njime se odvijala karavanska trgovina između Primorja i zaleđa. Zbog trgovačkog značaja puta u srednjem veku se nadomak Mileševe razvio manastirski trg, današnje Prijepolje.

Sa razvojem kulta Sv. Save, za čije mošti se verovalo da su čudotvorne i isceljujuće, rastao je i ugled mileševskog manastira. Vlastelinstvo ovog velikog manastira sa nekada snažnom ekonomijom, nakon njegovog ktitora, uvećavali su i potonji srpski vladari.

Bosanski ban Tvrtko Kotromanić se 1377. u Mileševi krunisao za kralja Bosne i Srbije, svakako time dokazujući suverenitet nad nekadašnjim posedom Nemanjića, a Stefan Vukčić-Kosača nazivao se sredinom XV veka hercegom od Svetog Save. U Mileševi je početkom XV veka osnovana Mileševska mitropolija, koja je trajala do 1611. godine.

Manastir je nekoliko puta stradao i menjao delove građevinske konstrukcije, zbog čega se u rekonstrukciji njegovog nekadašnjeg izgledameri istraživači, u velikoj meri,  oslanjaju na arheološke nalaze.Prvi put rušen je, verovatno krajem prve polovine XIII veka, kad je u kumanskom upadu stradalo nekoliko srpskih hramova.Razaranja pod Turcima su bila pogubna za život manastira – monaštvo je stradalo, a mnoge manastirske zgrade i veliki deo živopisa Vaznesenske crkve su u tim prilikama nepovratno izgubljeni. Posle pada srpske srednjovekovne države, 1459. godine, Mileševa je zapaljena i porušen je deo njenih bedema.

Ubrzo je manastir obnovljen i u njemu je nastavljen život. Sredinom XVI  veka Mileševa je dostigla svoj najveći uspon, kao ugledan i bogat manastir, sa velikim brojem monaha (putopisci pominju brojku od 50 do 80), razvijenom ekonomijom i za ono vreme visokim standardima stanovanja. U toku arheoloških iskopavanja nalađeni su mnogi predmeti svakodnevne upotrebe ili njihovi fragmenti – grnčarija, od najjednostavnije do luksizno izrađenog posuđa, staklene čaše, brojni predmeti od metala, delovi građevinske stolarije, itd.

Tadašnji uspon Mileševe desio se u doba obnove Pećke Patrijaršije (1557.), a sam manastir imao je značajnu ulogu u jačanju ponovo stečene samostalnosti crkve.

Cvetala je kulturna delatnost, kao i rad manastirskih radionica,  mnogi delovi manastira su obnovljeni, uz crkvu su dodati novi prostori, ponovo su oslikani delovi naosa. Nastavljena je prepisivačka i književna delatnost manastira, poznata od osnivanja – za kralja Vladislava u Mileševi je 1264. prepisan Prolog (kasnije čuvan u Dečanima), a za kraljicu Jelenu 1295. -Nomokanon (u Bukureštu). Manastir Tvrdoš u Hercegovini posedovao je veći broj mileševskih rukopisnih bogoslužbenih knjiga. Mileševci su pod Turcima prepisivala  iznamenita književna dela. Godine 1508. prepisivano je Teodosijevo Žitije Svetog Save, a 1553. godine i  Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih Danila II.

Mileševski iguman jeromonah Danilo uputio je nekoliko monaha u Veneciju, kako bi se tamo obučili tipografskom umeću i za Mileševu nabavili štampariju. Prva mileševska štamparija delovala je 1544–1546. godine, a Druga je pokrenuta 1557. Mnoge štampane bogoslužbene knjige iz Mileševe raznošene su širom srpskih prostora, i dalje po evropskim bibliotekama.

Manastir su u vremenu uspona posećivali putnici sa Zapada koji su ostavili dragocena svedočanstva o crkvi i freskopisu Mileševe, o monaškom životu, kao i o blagu izgubljene mileševske riznice.

Sveti  Sava je bio simbol Mileševe odakle se širio kult ovog svetitelja. Svetog  Savu su poštovali ne samo hrišćani, već i lokalno islamizirano stanovništvo, čak i Turci. Verovalo se u isceliteljsku moć njegovih moštiju, zbog čega su manastir pohodili i mnogi izdaleka. U nameri da zatru kult Sv. Save, kao nesumnjivo jedno od izvorišta nacionalne svesti, Turci su 1594/1595. godine iz Mileševe odneli njenu najveću svetinju – mošti Sv. Save, u svom ćivotu – i spalili je na Vračarevom brdu u Beogradu. Jedan od razloga ovom nasilju svakako je bila i činjenica da su turske vlasti sa podozrenjem gledale na poštovanje koje je prema svetitelju iskazivao i jedan deo muslimanskog stanovništva, a moguće je da je spaljivanje moštiju bila odmazda za ustanak Srba u Banatu iste te godine.

Zanimljivo je da i nakon tog događaja putnici i hroničari govore o moštima Sv. Save u mileševskom hramu, što je možda poteklo od samih kaluđera, koji su se, tražeći od pravoslavnih vladara pomoć za manastir, i dalje pozivali na uništenu relikviju.

U vremenu relativnog mira od vojnih pohoda i odmazdi, u drugoj deceniji XVII  veka manastir je pretrpeo veliku štetu kada je nabujala Kosaćanka odnela deo građevina. Do sredine istog veka temeljno su obnovljene crkva i manastirske zgrade, kao i deo živipisa u crkvi, prvenstveno zahvaljujući pomoći od ruskog cara, koja je periodično pristizala manastiru, kao pomoći pravoslavnih vlaških i moldavskih kneževa.

Pastirski štap Sv. Save- Mileševska riznica

Od kraja XVII do kraja narednog veka, kada nastaju vrlo teške prilike – turske odmazde zbog srpske podrške zapadnim vojskama – Mileševu su Turci nekoliko puta palili i pljačkali. Posle paljevine iz 1688. godine u seobama se iz Mileševe ka severu povukao i veći broj monaha, da bi posle pohare 1782. godine manastir potpuno zapusteo. Crkva se urušavala, pljačkaši su oskrnavili grobnice, propali su krovovi i kupole.

Prijepoljci su 1863. godine dobili  dozvolu za obnovu Mileševe od turskog vezira. Pomoću priloga okolnog stanovništva i pomoći iz Kneževine Srbije, domaći majstori su do kraja decenije obnovili mileševsku crkvu. Prezidani su svi gornji delovi zidova i krovni venci, obnovljeni su delovi oltarskog prostora, obe kapele spoljne priprate, tamburi i kupole. Krovovi su pokriveni šindrom, koja je ubrzo zamenjena limom. Na severozapadnoj strani manastira podignut je „mali konak“, sa prizemljem i dva sprata, sa drvenim tremom i odlikama narodnog graditeljstva ovog kraja. Nešto kasnije je podignut i „novi konak“, danas glavni konak mileševskog bratstva.

Godine 1911. godine ispred zapadnog ulaza u crkvu je podignut kameni zvonik kvadratne osnove, u neskladu sa arhitekturom i duhom mesta.

Početkom Drugog svetskog rata od komunista su stradali neki mileševski monasi, a sama crkva je postradala od Nemaca. Postoje izvori koji kazuju da je u Vaznesensku crkvu bila smeštena nemačka vojna bolnica, a kasnije i štala.

Mileševa je u drugoj polovini XX veka egzistirala kao mala mala monaška zajednica, a od srednjovekovnih građevina preostala je, u izmenjenom obliku, samo crkva Vaznesenja.

Obimniji istraživački i zaštitni radovi u Mileševi počeli su krajem osme decenije XX veka, kada su otkrivene nove činjenice u vezi sa istorijatom i umetnošću Mileševe. Starijem delu crkve vraćeni su prvobitni osnovni oblici, izuzevši kupolu.

U novije vreme u komleksu manstira odvijala se živa graditeljska delatnost, tako da je prostor ispunjen brojnim novim zdanjima i dogradnjama.

Od izuzetnog je značaj otvaranje nove mileševske riznice 2009. godine.

Arhitektura Crkva Vaznesenja Hristovog

Crkva, po arhitektonskim obeležjima, pripada raškoj grupi spomenika. Sa prostornim rasporedom konstruisanim za potrebe pravoslavnog obreda, hram je imao eksterijer srodan romaničkim spomenicima. Stoga je i Vladislav izgradnju svoje zadužbine poverio majstorima iz Primorja.

Prvobitni mileševski hram (1218/1219.) je jednokupolna jednobrodnagrađevina, sa pripratom, naosom sa dve pevnice i oltarskim prostorom (sa manjim apsidama za protezis i đakonikon). Oltarski prostor crkve bio je odvojen od naosa niskom kamenom oltarskom pregradom, koja nije sačuvana. Danas se na tom mestu nalazi drveni ikonostas sa početkom XX veka. Pre smrti Sv. Save na zapadnoj strani dozidana je velika spoljna priprata sa dvema kapelama.

Naos čine potkupolni prostor i uzani zapadni travej, odvojeni pilastrima. Nad naosom je kružni tambur sa kupolom. Prvi put u raškoj arhitekturi kockasto postolje kupole je uže od broda, što je postalo uobičajeno kod kasnije građenih crkava. Svi lukovi su blago prelomljeni u temenu, radi statičke izdržljivosti. Prostor je osvetljen sa osam prozora na tamburu kupole i uzanim prozorima na podužnim zidovima traveja. Kupola, tambur i deo svodova obnovljeni su u XIX veku.

Zbog nekadašnjih obnova, stara priprata je građevinski postala deo naosa. Spoljna priprata je menjala oblik, tako da je dosta mračna. Kupola nad pripatom podignuta je u obnovi u XIX veku, namesto nekadašnjeg krstastog ili rebrastog svoda. Ovaj prostor ima sprat sa kapelom. Kapele uz bočne strane priprate su prezidane gotovo u potpunosti – nekada nisu imale kupolu i bile su znatno niže.

Tamburi i kupole su obnovljeni 1863. godine, verovatno sledeći izvorni raspored prozora i niša, s tim što su na njima, umesto polukružnih, izvedeni saracenski lukovi, kako je bilo uobičajeno uposlednjim vekovima turske vladavine u Srbiji (saracenski luk – luk sa oštro uzvučenim temenom).

Crkva i spoljna priprata zidane su od sige, i spolja omalterisane. Jedini ukrasi na brodu crkve su polukružno završene niše pod krovnim vencima.

Postojeći portali i prozorski okviri su uglavnom iz XIX veka, osim dva ulaza u kapele i portala koji vodi iz egzonarteksa u stariji deo crkve. Sačuvani su fragmenti prvobitne kamene plastike, među njima i jedan kameni lav.

Bilo je predviđeno da se u mileševskoj crkvi sahrani Vladislav kao ktitor, i njegova žena, kraljica Beloslava. Kraljev sarkofag nalazio se u naosu, ispod njegovog ktitorskog portreta, a kraljičin u priprati.

Veliki broj hramova u drugoj polovini XVI i u prvim decenijama XVII  veka u Polimlju, Podrinju, u Sremu i Banatu podignut je po uzoru na mileševsku crkvu, koja je  sa svojom spoljnom pripratom činila dobro promišljenu i izvedenu arhitektonsku celinu. Svakako da je bitan razlog traženja uzora u mileševskom hramu bio i ugled manastira kao sedišta svetosavske tradicije.

Slikarstvo

Dela fresko-slikarstva Mileševe iz XIII  veka spadaju među najvredniji deo nacionalnog umetničkog nasleđa, isto tako i među najznačajnija ostvarenja evropskog slikarstva svog doba. Danas u velikoj meri  ljudi vizualizuju likove prvih Nemanjića pod utiskom koji ove freske ostavljaju.

Na freskama u staroj priprati povorku Nemanjića predvodi Simeon Nemanja (nažalost, usled nestručne obnove u XIX veku sačuvana je samo leva polovina lika), a do njega je tadašnji arhiepiskop srpske crkve Sava. Sledi figura StefanaPrvovenčanog, u to vreme kralja, zatim njegovog naslednika i savladara Radoslava i, na kraju, princa Vladislava s modelom crkve čiji je ktitor. Naspram ovih likova je verovatno naslikan nikejski car Jovan III Vatac. Godine vladavine ovog cara i Stefana Prvovenčanog određuju vreme nastajanja najstarijeg mileševskog slikarstva između 1222. i 1228.

U Mileševi se nalazi još jedna Vladislavljeva slika, ktitorska i nadgrobna, na kojoj on, predvođen Bogorodicom, prinosi model Mileševe Isusu Hristu .Kao drugorođeni sin Stefana Prvovenčanogon je bio naslikan bez vladarskih insignija (znamenja). Ali, kada je 1234. godine nenadano postao kralj, kao znak njegovog novog statusa doslikana je kruna nalik na onu koju nose vizantijski carevi. Kruna je doslikana Vladislavu i u povorci Nemanjića.

Prema načelima vizantijske umetnosti o ukrašavanju unutrašnjosti hrama, primenjen je univerzalni sistem sa freskama evharističke sadržine uoltaru, Velikim praznicima u naosu, scenama Hristovog stradanja u priprati i Strašnim sudom u spoljnoj priprati. U ovaj program unete su i freske koje su bile u skladu sa predviđenom funkcijom hrama kao mauzoleja kralja Vladislava, a kasnije i njegovog strica arhiepiskopa Save. Smatra se da je Sv. Sava imao odlučujuću ulogu u izgradnji i ukrašavanju Vladislavljeve zadužbine. Nažalost, mileševsko slikarstvo je znatno oštećeno višestrukim razaranjima hrama u vreme turske vlasti. Nestalo je na mnogim mestima, kao i fresko-slikarstvo iz potonjih vekova.

Jedna od najlepših fresaka je kompozicija Blagovesti, naslikana su na istočnom paru pilastara u naosu, sa izuzetno naslikanim Bogorodičinim licem.

Svakako je najpoznatija kompozicija u Mileševi Mironosice na Hristovom grobu, najužnom zidu zapadnog traveja naosa, iznad ktitorske kompozicije. Anđeo u belom, raširenih krila, sedi na kamenu i pokazuje prazan Hristov grob usplahirenim ženama koje su došle da bi svetim mirom prelile grob.

Mileševsko slikarstvo je među najboljim ostvarenjima monumentalnog stila viznatijskog slikarstva XIII veka. Izradili su ga grčki majstori, nadahnuti estetskim idealima kasne antike i helenizma, ali i savremenim rešenjima vizantijskih umetničkih centara, prevashodno Soluna. Ovim majstorima bila je bliska tehnika mozaika, pa su u Mileševi upotrebom zlatnih listića, postavljanih na podlogu poput mozaičkih kockica, dočarali svetlosne efekte skuplje i raskošnije tehnike. Mozaički stil ogleda se i u definisanju kontura lica i figura nekih svetitelja.

U Mileševi se prepoznaje rad više slikara različitog talenta i nadahnuća. Najbolji među njima je slikar ktitorske kompozicije, Mironosica sa Belim anđelom na Hristovom grobu, Blagovesti i niza pojedinačnih svetitelja u prvoj zoni naosa.On je stvarao likove klasične lepote i izraženih portretskih osobina.

Direktna analogija sa najboljim mileševskim slikarstvom nigde nije pronađena , ali bi se najpre mogle pronaći paralele u slikarstvu solunskih majstora. Uz sopoćanske freske, mileševske su svakako najveći domet umetnosti na tlu Srbije u srednjem veku. 

Evropi je izuzetne vrednosti njaboljeg mileševskog slikarstva prvi predočio ser Artur Evans, krajem XIX veka, a posle gotovo sto godin aTanja Velmans, francuski vizantolog, u klasičnom duhu mileševskih freskaka prepoznala je začetak renesanse.

Slikari spoljne priprate, živopisane 1236. godine, daleko zaostaju iza velikih majstora naosa i priprate. Mileševski egzonarteks bio je oslikan predstavom Strašnog suda, ali je danas tek delimično očuvan, zbog obrušavanja svoda. Smatra se da je Sveti Sava idejni tvorac mileševskog slike Strašnog suda.

U XVI  veku pristupilo se ponovnom oslikavanju naosa novim slojem fresaka (do tad su već pretrpele oštećenja), koje se pripisuje slikaru i književniku Longinu i njegovoj slikarskoj družini, oformljenoj u obnovljenoj Pećkoj patrijaršiji. Ove freske datuju se u vreme oko 1568. godine. Vredno pažnje je da je novi sloj maltera nanošen na stari bez iskucavanja podloge (što je bio običaj, da bi se novi sloj bolje fiksirao za podlogu), odnosno, vodilo se računa da se stare freske ne oštećuju. Negde su nove freske ponovile ikonografiju starih.

Neki delovi hrama živopisani su u XVII veku, što je danas očuvano samo fragmentarno. Ovaj živopis pripisuje se majstoru Radulu, najpoznatijem srpskom živopiscu iz druge polovine XVII veka.

Riznica

Manastir Mileševa je imao bogatu riznicu – kao vladarska zadužbina, kao sedište mitropolije, kao manastir na živom trgovačkom putu, a svakako ponajviše zahvaljujući kultu Sv. Save. Riznica se stalno uvećavala zahvaljujući hodočasnicima vernika koji su gajili nadu u isceljenjei spasenje „darivanjem na ćivot svetog Save“.

Na žalost, najaveći deo bogate riznice koju su opisivali stari putopisci nepovratno je izgubljen. Razasuti su srebrni i zlatni relikvijari, srebrom okovane ikone, knjige, povelje, dokumenta i drugi vredni predmeti. Danas se u novoj mileševskoj riznici nalazi tek po koji predmet iz stare.

Najveća mileševska svetinja bio je ćivot za mošti Svetog Save okovan srebrenom i zlatnom oplatom s figuralnim predstavama, spaljen sa moštima 1594. godine. Ostali dragocenosti su pljačkane ili raznošene, sklanjane pred nesrećama u druge oblasti i manastire. Prenosili su ih izbegli mileševci i sklanjali, nekada su i prodavane, ili su ih nasilno pretapali okupatori. Gde god su čuvane, ove svetinje su uticale na širenje i učvršćivanje kulta Svetog Save.

Najstariji predmeti za koje se smatra da su pripadali mileševskoj riznici su krst od gorskog kristala, pripisan Sv. Savi, koji se čuva u manastiru Savini kod Herceg Novog, gde u dospele i čestice moštiju sv. Đorđa, a predanje ih takođe vezuje za Svetog Savu. Žezlo – „štap Svetog Save“je iz riznice Manastira Sv. Trojice Pljevaljske nedavno vraćeno u Mileševu.

Među najznačajnijim prilozima Mileševi je bila srebrena čaša, poklon ruskog cara Ivana Groznog iz iz 1558. godine, danas u manstiru Kukuveždinu.

Vezena plaštanica, poklon iz 1567. godine vlaškog vojvode Jovana Aleksandra, danas je u manastiru Pakra. Ostalo blago razasuto je po slavonskim, bosanskim i hercegovačkim manastirima, i po muzejskim zbirkama.

Godine 2009. osvećena je nova riznica manastira Mileševa, u kojojsu pohranjeni brojni vredni bogoslužbeni predmeti, a među dragocenostima su svakako na prvom mestu leva ruka Sv. Save i Savino žezlo, poklonjeno Savi 1219. godine  u Jerusalimskoj patrijaršiji.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, a rad na terenu realizovan uz  saradnju sa sestrinstvom manastira Mileševa i   protojerejom stavroforom Markom Papićem iz Priboja.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa mileševskog  G. Atanasija .

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.