Umetnost

Manastir Dubrava i kao nauk o suštini čovekovog postojanja

Posted: 10. avgusta 2019. u 06:58   /   by   /   comments (0)

„Svakom ljudskom stvoru Bog je namenio neku dužnost i neki posao” rekao je jednom prilikom otac Danilo, monah čijom zaslugom danas, ponovo, imamo manastir Dubrava na Zlatiboru. Priča o ocu Danilu (Plašiću) neodvojiva je od ove naše svetinje. Za nas, vezane za  materijalistički svet koji u bogomolje idemo po potrebi, o praznicima, ili turistički,  život ovog monaha liči na roman ili film s čijim glavnim junakom možemo popričati prilikom posete manastiru. Svestan da priča o tome kako je našao i obnovio manstir može postati zgoda za idealizaciju njegovo lika i dela, a kakvoj je podložna većina ljudi, otac Danilo, sada već načetog zdravlja, nastoji da sačuva svoj monaški mir u brvari malo povučenoj od centra manastirskog kompleksa. Nakon što je obavio najveći deo posla potrebnog da se u novim crkvama nastalim na temeljima negdašnjeg, razurušenog hrama,  ponovo obavlja čin bogosluženja, otac Danilo  je i dalje aktivan, ali kao podrška u daljem razvoju manastira,  a život u ovoj svetinji predat je na obavezu monahinjama od kojih najveću odgovornost snosi mati Teodora.

Sve je počelo u manstiru Studenica gde je, kako je priča mati Teodora,  „otac Danilo molitveno tihovao u Gornjoj isposnici Svetog Save pri manastiru Studenica. U molitvenim stanjima, poznatim samo isihastama kakav je otac Danilo, u periodu od skoro tri godine, otkrivale su se pod zemljom ruševine odslikane pravoslavnim freskama. Hodio je u svojim molitvenim viđenjima kroz te svete prostore, da bi mu se u jednom od tih viđenja pojavio blaženopočivši patrijarh German i blagoslovio ga svojim nemim blagoslovom.“ Vođen tim snom i uz blagoslov počivšeg igumana manastira Studenica, Julijana Kneževića, otac Danilo je otišao u manastir Uvac, da bi odatle nastavio potragu za ostacima crkve, sluteći da je njeno obnavljanje upravo to što je njemu “Bog namenio kao dužnost i posao”.

Od 1999. kada je stigao u manastir Uvac, do 2001. godine kada je na mestu današnjeg manastira našao ostatke crkve, po svim naznakama, srušene pre više od 300 godina, monah Danilo prepešačio je hiljade kilometara po bespućima kanjona u  nastojanju da nađe i ponovo oživi stari hram. Te godine počinju napori ovog, kako su ga novinari i javnost nazvali “usamljenika iz Dubrave” na vraćanju života u ovu svetinju. Pored meštana, novinara Zorana Šaponjića i Zorana Tmušića koji su svojim tekstovima u „Glasu javnosti“, odnosno „Vestima“ pratili  dešavanja, u radove otkopavanja crkve uključuje se Regionalni zavod za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu, čiji su se stručnjaci, radovima na terenu, založili da se otkrije “tajna” postojanja ovog verskog i spomeničkog nasleđa. Godine 2004. rađena su arheološka iskopavanja na lokalitetu današnjeg manastira i tada su otkriveni ostaci hrama,  fragmenti kamene plastike, a ukazale su se zidine nekadašnjeg konaka, a  u javnosti je najviše odjeknula vest o pronalasku 260 mletačkih dukata iz XVI i XVII veka . Mitar Đurović iz Gornje Jabalanice, jedan od nekoliko meštana angažovanih na iskopavanjima, u oltaru srušene crkve, gde su u velikom broju slučajeva kroz istoriju, bile smeštene skrivnice, iskopao je ove dukate na dubini od 80 cm , a oni su, po svoj prilici  bili pohranjeni u platnenoj vrećici koja je kroz vekove istrulela. Podaci  sa nađenog novca bili  su dragoceni u  datiranju hronologije i rekonstrukciji događaja vezanih za ovaj manastir.

Crkve i manastiri u kanjonu Uvca bili su stecište duhovnog i kulturnog života Starog Vlaha i jako je malo podataka koji bi svedočili o njihovom nekadašnjem životu. Najveća razaranja, nakon kojih je veliki deo ovih svetinja opusteo desila se u XVII veku , kada su u turskim odmazdama stradali i stanovništvo i naselja. Nađeni zlatnici dali su podatak da je bogomolja na tom delu kanjona postojala i ranije, a budući da je mala jednobrodna crkva čiji su ostaci pronađeni, po svom raspoloživim izvorima, bila metoh manastira Banja u Priboju, pretpostavlja se da je izgrađena u XIII veku kada je datiran nastanak tog manastira. Nije poznato ko je bio ktitor, ali se pretpostavlja da se radi o zadužbini lokalnog vlastelina. Takođe, na osnovu svih podataka do kojih se došlo arheološkim istraživanjima ( ostaci zidova konaka i manastirske crkve posvećene Svetom Iliji) pretpostavlja se da su zlatnike u oltar crkve zakopali monasi koji su u poslednjoj deceniji XVII veka bežali od turske odmazde, pred kraj Velikog bečkog rata.

Unutrašnjost crkve Sv. Vasilija Ostroškog, Dubrava

Nakon tog događaja kreće obnova manastirskog kompleksa, javljaju se brojni priložnici,  ljudi koji su pomogli obnovu manastira, među kojima treba pomenuti Dobrivoja Kneževića iz Dobroselice koji je sa ocem Danilom godinama neumorno tragao za dobročiniteljima. Vredno je pomenuti i da su  pоrodice  Ranka, Relje i Miodraga Stankovića, i Dušana Jovanovića, svi iz Donjeg Sela  poklonili svoja imanja na tom mestu manastiru koji se podizao. Veliku zaslugu za obnavaljanje manastira ima i bračni par Ana i Goran Stojanović iz Doboja koji su u vreme medijske pažnje o ocu Danilu i radovima na otkopavanju živeli u Kanadi i koji su svojim prilozima omogućili da vojska izgadi put po nepristupačnom terenu do manastira, ali i da se izgradi crkva posvećena Sv. Vasiliju Ostroškom, čiji su ktitori.

Danas se u kompleksu manastira nalaze dve crkve – na temeljima srednjovekovnog hrama posvećenog Svetom proroku Iliji podignuta je Crkva Svetog Pantelejmona, osvećena 2015. godine, a pre nje je, 2007. godine završena, a 2015. godine i  osvećen veći hram posvećen Svetom Vasiliju Ostroškom. O značaju ovih poduhvata govori i činjenica da do petnaestak godina unazad do Dubrave nije bilo puta, a i današnjim nije lako doći. Manastir je zbog konfiguracije terena, bio van mogućnosti za uvođenje električne energije, a nedavno je, pored asfaltnog puta u dužini od 2 km iz pravca manastirskog kompleksa, koji je finansirala Opština Čajetina, pušten u pogon i sistem za kolekciju solarne energije koji, za sada, obezbeđuje najnužiju energiju za osnovne potrebe sestrinstva manastira.

Crkva Sv. Pantelejmona podignuta na mestu negdašnje crkve Sv. Ilije, Dubrava

Daleko od važnih puteva, ali sada već pristupačan onima koji se upute put Dubrave, manastir može pružiti smeštaj u jako ograničenom kapacitetu, samo za nekoliko ljudi, ali su planovi i namere, uvek susretljvih i ljubaznih monahinja da se ovaj prostor proširi. Za sada se, u Dubravi, koja je najverovatnije ponela ime po ogromnim hrastovim šumama u dolini kanjona, manastiru sa specifičnom mikroklimom zbog koje izgleda kao oaza u vrletima kanjona, uz toplinu iz tučane peći u  crkvi Svetog Vasilja Ostroškog, do proleća, dočekuju vernici kojima put nije prepreka ni u nemilosrdnim zimskim uslovima po kojima je ovaj kraj poznat.

Crkva svetog Pantelejmona

 Jednobrodna građevina je jednostavne osnove, malih dimenzija koje prate temelje prvobitne crkve. Na istoku ima polukružnu apsidu, naos je zasvođen svodom. Zidana je od pritesanog kamena, sa vidljivim spojnicama maltera. Ispred zapadnog ulaza je drveni trem. Naos i trem pokriveni četvoroslivnim krovom od šindre.

Oslikana zapadna fasada hrama zaštićena je tremom.  Nad portalom se nalazi predstava Hrista Pantokratora, levo i desno od njega su po jedan anđeo; na severnom delu zapadne fasade prikazan je Sveti Pantelejmon, patron hrama, koji u rukama drži model građevina, a na južnom delu je Sveti Ilija u pustinji.

Na zapadom zidu naosa naslikano je Uspenje Presvete Bogorodice; na severnoj strani svoda je Silazak u Ad, a na južnoj Rođenje Hristovo. Preostale zidne površine ispunjene su likovima svetitelja u medaljonima, ispod kojih su stojeće figure svetih – grčki, ruski i srpski svetitelji (među njima i oni kanonozovani u novije doba – Sveti Jovan Šangajski, Sveti Vukašin Klepački, Sveti Mardarije Libertvilski). Na severnom zidusu predstave svetiteljki, među njima i srpske svetiteljke – Sveta Jelena Anžujska, Sveta Jelena Dečanska, Sveta Angelina.

Ikonostas sadrži samo najvažnije predstave, prilagođen malom prostoru – stoga je i oblik ikonostasa neobičan, sa bočnim delovima iskošenim ka unutrašnjosti oltarskog prostora. Na Severnoj od carskih dveri  je Bogorodica Odigirija, a Hristos na južnoj. U vrhu se nalazi Raspeće  Hristovo.

Crkva Svetog Vasilija Ostorškog

Nad središnjim delom naosa ove jednobrodne crkve uzdiže se kupola kružne osnove, svod je poluobličast.U unutrašnjosti prostor priprate nije izdvojen pilastrima ili zidom, kako je uobičajeno, već samo spuštenim poluobličastim segmentom svoda, tako da izgleda kao zapadni travej naosa. Ipak, podela fasadnih masa i volumena jasno izražava prostornu podelu hrama. Duž belih, omalterisanih i okrečenih fasada teče kameni sokl.

Crkva je, zahvaljujući dobrom rasporedu prozorskih otvora dobro osvetljena. Na tamburu kupole nalaze se četiri monofore ispunjene kružnim tranzenama. Na severnom zidu crkve nalaze se dva, a na južnom tri prozorska otvora, kao i po jedan sa severne i južne strane zapadnog zida.  U najvišem delu zapadnog zida nalazi se okulus ispunjen rozetom.  Na polukružnoj apsidi nalazi se jedna monfora.

Crkva pored zapadnog portala, ima i bočni ulaz na severnoj strani, sa stepenasto usečenim dovratnikom i četvorostrukom arhivoltom.

Crkva nije živopisana. U njoj se nalazi drveni ikonostas, ukrašen ornamentalnim motivima, izvedenim u duborezu. Ikone su odeljene tordiranim (spiralno uvijenim) stubićima. Severno od carskih dveri na kojima su Blagovesti Bogorodičinih predstavljeni su Sveti Stefana arhiđakona, Sveti Vasilija Ostroškog, Bogorodice Eleuse, a sa južne strane niz je nastavljen predstavama Isusa Hrista, Jovana Preteče i Svetog Save. U vrhu ikonostasa je Raspeća Hristovo.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, i uz saradnju na terenu sa  sestrinstvom manastira Dubrava i mati Teodore.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Korišćena liteteratura: tekst za scenario za film o manastiru Dubrava, autor: mati Teodora.