Umetnost, Vesti

Kroz osaćanska vrata u brvnaru lokalnog majstora: Crkva u Dobroselici

Posted: 15. novembra 2019. u 20:30   /   by   /   comments (0)

“Taj  stolaš[1]  u  porti nije samo zarad lepote i hladovine. Dolaze ovde bračni parovi koji nemaju dece, i nakon molitve, njih dvoje obuhvate deblo tog bora. Kako je deblo široko, nemoguće je da se dohvate prstima i tako ga zagrle. Tu onda, fali treće: dete, da bi zagrljaj bio potpun-  priča je koju smo čuli u porti crkve Svetog proroka Ilije,  i u koju narod ovde, u Dobroselici veruje.

Crkvu je lako naći prateći putokaze sa Zlatibora ka Vodicama i Jablanici, odakle postoji označeno skretanje ka Dobroselici, ali je prilaz selu, kilometer i po udaljenosti do nje sa istog puta sa Borove glave neoznačen, pa malo ljudi “sa strane” zna i da postoji. Dosta ljudi i ne zna da se putem od crkve pored spomenika, na jedno kilometar i po nalazi prerast Šupljica, poznatiji u narodu kao Toškovića pećina, jedini kameni most u zapadnoj Srbiji, i među šest najvišljih u Srbiji. Kroz prerast teče potok koji je u davna vremena bio ponornica i koji je iskazujući snagu prirode, strpljenjem, kao i bujicama u toku kišnih perioda i meseci kada se topi sneg, milenijumskom upornošću od stene- svog staništa napravio ovaj kameni most dužine 48, a visine 12m.

Vrata crkve u Dobroselici rad su majstora Osaćana

Usmena predanja ovog kraja prenela su i priču o tome da su žitelji ovog sela, kome i naziv upućuje na osobinu ili čin vrednu poštovanja, sa mesta zvanog Crkvine, plašeći se za njenu sudinu u doba turske odmazde nad  narodom i bogomoljama,  za noć preselili svoju crkvicu na mesto na kome se sada nalazi. Gledajući njenu veličinu, uz pomoć mašte, nije teško zamisliti takvu mogućnost. Naime, ovaj hram je među najmanjim ove vrste na Zlatiboru, i sa dužinom od  7, 6m, širinom od 5, i visinom zida od 2, 4 m, u poređenju sa visinom stoletnog bora u porti, zaista dobija obrise objekta iz bajke. Crkva je proglašena kulturnim dobrom od velikog značaja.

U zapisu iz štampane knjige manastira Svete Trojice Pljevaljske crkva u Dobroselici se prvi put pominje, i to 1749. godine, a zapisi su povezani sa parosima dobroseličkim, Božom i Gavrilom. Godine 1809. doživela je sudbinu mnogih crkava Starog Vlaha- spalili su je Turci. Na njenim temeljima, Mitar Udovičić, majstor iz sela Stublo , podigao je, 1821. godine  novu crvu brvnaru .Na spoljnoj severnoj strani, u brvno je urezan zapis koji se smatra  ili godinom podizanja brvnare ili godinom njene obnove ( “Zidati se 1821“).

Postoji predanje po kome je ova crkva zadužbina jednog hajduka, i zapaljena je iz osvete Turaka prema njemu, ali da ju je iznenadna kiša spasila da ne sagori do temelja. Po tom predanju, obnovljena je 1921., a od tog doba postoji i groblje pored crkve.

U crkvi se koriste knjige koje su sačuvane prilikom požara tokom Prvog svetskog rata kada je izgorela celokupna arhiva.

U skladu sa potrebama obreda, kako je uobičajeno za pravoslavne hramove, crkva ima dvoja vrata, po jedna na zapadnoj i južnoj strani. Prirodna svetlost u crkvu prodire kroz dva prozora: jedan na oltarskoj apsidi, i drugi na severnoj strani. Prvobitno je crkva bila prekrivena šindrom dužine 80 cm koja je drvenim klinovima bila pričvršena za konstrukciju, a kasnije je, radi bolje zaštite, šindra zamenjena crepom čime je objekat izgubio svoj autentični izgled.

Kameni temelji, radi nivelacije objekta usled prirodnog nagiba u konfiguraciji terena, nisu na istoj visini, pa su severna vrata za četiri stepenika uzdignuta sa unutrašnje strane. Tavanica crkve je ravna, a unutrašnjost nije zasvedena.

Upečatljiv detalj na crkvi su velika vrata: delo majstora Osaćana. Kako se zna da je crkvu gradio lokalni majstor, a način na koja su vrata urađena: u duborezu  i bogato dekorisana upućuje na rad majstora iz Osata, to se može pretpostaviti ili da su naručena specijalno za ovu građevinu, ili da su doneta sa nekog hrama, što u obe pretpostavke nije bio redak slučaj. Ornamentika na vratima u vidu floralnih i geometrijskih motiva jedinstvena je po svojoj lepoti, a prepoznaje se uticaj islamističke  ornamentike, čest u zavičaju majstora.

Hram Svetog proroka  Ilije u Dobroselici odlikuje ikonostas skromnih dimenzija izrađen od drveta, prvobitno obojen u plavo, a čija se originalna boja i danas nazire. U gornjem delu je oplemenjen ornamentalnom dekoracijom.

Ikone carskih dveri  je naslikao Janko Mihailović Moler iz Dragačeva koji je na poleđini dveri ostavio zapis sa svojim imenom i godinom rada: 1830. Prestone ikone Bogorodice i Isusa Hrista sa krunama na glavi pripisuju se Aleksiju Lazoviću, ikonopiscu iz Bijelog Polja, a vreme u kome se je bio aktivan u svom poslu: kraj XVIII i početak XIX veka opredeljuje i približno vreme njihovog nastanka ( godina nije poznata).

Carske dveri su rađene na jelovoj dasci i u gornjim segmentima su drvorezbarne, kao i na završecima, i po horizontalnim i vertikalnim ivicama.  U medaljonima su naslikane predstave proroka Davida i Solomona. Po ustaljenom rasporedu, ispod njih, naslikane su predstave Blagovesti Bogorodici. Figure svetitelja su izdužene, a likovni izraz odlikuje i nešto umanjena glava u odnosu na telo. Likovi su blagog izraza a kolorit rasvetljen.

U porti crkve u Dobroselici nalazi se zvonik, kao i spomen česma posvećena svešteniku Blagoju Šišakoviću ( 1899-19849) koji je u ovoj parohiji služio preko 50 godina. Meštani sela su ovu česmu podigli u znak zahvalnosti Šišakoviću, što je i upisano na nju. U neposrednoj blizini crkve je seosko groblje,kapela  i nadstrešnica.

 

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, i uz saradnju na terenu sa sveštenikom crkve Sv.proroka Ilije u Dobroselici, jerejom Jovanom Stojkovićem.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Pojašnjenja:

[1] bor stolaš- bor star preko sto godina