Umetnost, Vesti

Krajputaši spomenici koji prkose smrti II deo

Posted: 25. avgusta 2015. u 09:04   /   by   /   comments (0)

Ovi krajputaši postavljeni su pored crkve Svetog Petra i Pavla u Sirogojnu. To su četvorostrani tesanici oblika paralelopipeda, a ima i krstaša koji su pljosnati i puni. Zlatiborsko –Račanski stil bio je zastupljen u trouglu Užice-Čajetina-Bajna Bašta, a kod crkve u Sirogojnu je predstavljen na nekoliko spomenika koji su lepo živopisani i nakon dugog niza godina još uvek zavređuju pažnju radoznalih posetilaca.
Antropomorfni krajputaš sa simbolima i epitafom

Lik Miladina Milovanovića iz Drenove

Lik Miladina Milovanovića iz Drenove

Spomenik podignut Miladinu Milovanoviću iz Drenove predstavlja stub paralelopiped i pokriven je krovnim oglavljem u obliku pravougaonih ploča. Na frontalnoj strani nalazi se lik vojnika sa rukama pruženim niz telo. Lice je izduženo sa naglašenim obrvama, kosom, nosem, očima i skupljenim ustima. Lice je obojeno belom bojom kao i šake pokojnika da bi izgledala nestvarno i eterično. Na sebi ima šajkaču plave boje, tzv. francusku kaki uniformu bez naramenica sa pet dugmadi i dva dzepa na grudima. Na uniformi ima gajtan žute boje privezan za levi džep na grudima iznad kojeg stoje dva ordena. Nosi i čakšire, a o pojasu koji je crvene boje zakačen je nož koji lik drži levom rukom, dok je u desnoj puška žute boje sa crvenim gajtanom. Ordenje i puška predstavljaju znakovno obeležje pola i društvenog položaja. Simbolika crvene boje govori o značaju u kultu mrtvih i ima apotropejsku ulogu u vezi sa principima života. U kontaktu sa crvenom i žutom, plava boja ovde simboliše suparništvo između neba i zemlje, a žuta je osnovna boja u hrišćanskom ritualu i vezuje se za sunčeve zrake i večnost.

Epitaf u stihu posvećen M. Milovanoviću

Epitaf u stihu posvećen M. Milovanoviću

Na poleđini spomenika nalazi se epitaf sa pokojnikovom biografijom. Epitaf je napisan u stihu. Motiv epitafa govori o vrlinama pokojnika da bi evocirao uspomene i skrenuo pažnju na sebe, a epitafska komunikacija je usmerena familiji, poruka ( od oca sinu), zajednici, putnicima, prolaznicima, a u isto vreme je interpersonalna i difuzna. Reči obojene crnom bojom ispisane velikim slovima su ( Ovaj, Krećem, Zbogom, Pominji, Tata), i simbolišu tugu i smrt, reči žute boje sa velikim slovima su ( Cvećem, Sveti, Tvoga, Je ). Epitaf je uokviren cvećem sa laticama žute i stablom crvene boje, diže se do vrha gde se nalazi krst sa razapetim Isusom Hristom koji ima naznačenu kosu, rebra i pregaču crne boje oko bedara. Krst je crvene boje i oko njega je cveće. Ova predstava razapetog Isusa na počasnom je mestu i ima funkciju zaštite i posmrtne sigurnosti pokojnika, jer se on dovodi u vezu sa Bogom.

Epitaf o podacima pokojnika posvećen M. Milovanoviću

Epitaf o podacima pokojnika posvećen M. Milovanoviću

Sa desne strane spomenika nalazi se biografija pokojnika sa mestom i datumom smrti kao i podaci bližnjih koji mu spomen podižu. Epitaf je dokumentarnog karaktera. Iznad epitafa nalazise krst na postolju oivičen crnom bojom spolja i iznutra, a sa spoljašnje strane krsta u sva četiri ugla i ka sredini uperene su četiri zelene strelice koje simbolišu odlazak duše u raj.

Floralni motiv sa vinovom lozom i golubom posvećen M. Milovanoviću

Floralni motiv sa vinovom lozom i golubom posvećen M. Milovanoviću

Sa leve strane nalazi se floralni motiv inspirisan idejom naivnog umetnika koji počinje stabljikom cveća crvene i žute boje, a završava se vinovom lozom na vrhu gde se nalazi golub plave boje kako u uspravnom stavu kljuca grožđe. Plava je nebeska boja i predstavlja vezu između zemaljskog i nebeskog sveta. Simbolika vinove loze i cveća vezana je za kult mrtvih i predstavlja spas duše umrlog i pribežište duše posle smrti te ima magijsko – zaštitnu ulogu. Golub kao simbol duše predstavlja sveti duh, dušu pravednog pokojnika, anđeoskog zamenika i oslobađanje od zemaljskog. Kao takav je most između neba i zemlje, a ovakva simbolika vezuje se za nematerijalne vrednosti (dubinu i kraj bestelesnosti).
Pljosnati krajputaš sa epitafom i krstom na vrhu

Spomenik posvećen Mihailu Dabiću

Spomenik posvećen Mihailu Dabiću

Ovaj spomenik je krstaš, pljosnat i pun, pravougaone je osnove, lučno zasvođen prema vrhu sa krstom iznad. Izrađen je od krečnjaka i pepeljaste je boje. Epitaf je dokumentarnog karaktera govori o pokojnikovoj biografiji i potpisuju ga njegovi bližnji. Oivičen je pravougaonom osnovom sa polukrugom na vrhu. Posvećen je Mihailu Dabiću vojniku II čete, II bataljona, IV puka, I poziva koji je poginuo u borbi protiv Turaka u Bitolju 4. 11. 1912 u dvadesetpetoj godini. Ovakav naočigled jednostavan epitaf predstavlja vrstu seoskog letopisa i govori o žitelju svoje zajednice koji je dao život za otadzbinu. Na ovakav način epitaf govori o sredstvu društvenog komuniciranja čije je funkcije danas preuzela štampa otvarajući strane sa umrlicama. Iznad epitafa se nalazi krst koji simboliše čoveka, a venac oko njega je atribut pokojnikove glave i ima funkciju zaštite pokojnika.
Krajputaš sa simbolima i epitafima

Epitaf posvećen Nikoli Stamatoviću

Epitaf posvećen Nikoli Stamatoviću

Ovo je spomenik oblika paralelopipeda izrađen od krečnjaka žućkastog mešanca i posvećen je trojici braće koji su poginuli u ratu. Na frontalnoj strani spomenika nalazi se epitaf i posvećen je Nikoli Stamatoviću. Delom je u stihu te ovakvi epitafski komentari govore o motivima pokojnika koji su život dali za otadžbinu evocirajući njihove vrline. Kao takav on predstavlja obrazac društvene komunikacije gde su glavni tužbalački motivi potisnuti. Naročita pažnja poklonjena je značajnom momentu pokojnikove biografije a to je mesto i način smrti. Ostatak epitafa je dokumentarnog karaktera sa potpisom ožalošćene porodice. Ovakva vrsta epitafa predstavlja obrazac društvene komunikacije koja je interpersonalna i difuzna i vodi poreklo iz tradicionalne usmene kulture što se vidi u njegovom kontekstu. Epitaf je uokviren pravougaonikom, a na vrhu je postolje sa krstom koji ima cvetni motiv oblika kruga oko njega. Krst simboliše čoveka, a venac oko njega je atribut pokojnikove glave i ima funkciju zaštite pokojnika. Sa leve strane krsta nalaze tri ordena, a sa desne sat sa naznakama plave boje te se isti vezuje za znakovno obeležje muškog pola i društvenog položaja.

Epitaf posvećen Čedomiru Stamatoviću

Epitaf posvećen Čedomiru Stamatoviću

Sa leve strane nalazi se epitafski komentar posvećen Čedomiru Stamatoviću i zanimljivo je da je kontekst identičnog karaktera kao i motivi u epitafu njegovog brata Nikole, a i način smrti je isti jer su poginuli obojica u naletu neprijateljskog aviona. Jedina razlika u podacima tiču se mesta i datuma smrti, kao i podaci o ožalošćenima. Što se tiče simbolike, iznad epitafa se takodje nalazi ravnokraki krst zlatnožute boje na postolju crvene boje oivičen cvetnim motivom kružnog oblika. Simbolika zlatnožute boje vezuje se za sunčeve zrake i večnost je osnovna boja u hrišćanskom ritualu. Crvena boja ima značaj u kultu mrtvih i ima apotropejsku ulogu u vezi sa principima života.

Floralni motiv sa golubom, sabljom i ordenjem

Floralni motiv sa golubom, sabljom i ordenjem

Sa desne strane spomenika nalaze se u vrhu tri ordena, a ispod njih pojas sa sabljom plave boje. Ispod sablje nalazi se saksija crvene boje iz koje izbija vinova loza i na njenom vrhu se nalazi golub plave boje koji kljuca grožđe. Simbolološka celina ptica predstavlja sveti duh, dušu pravednog pokojnika, anđeoskog zamenika i oslobađanje od zemaljskog. Golub je most između neba i zemlje. Vinova loza predstavlja simboliku vezanu za kult mrtvih i spas duše umrlog i pribežište duše posle smrti te ima magijsko – zaštitnu ulogu. Simbolika plava boje je nebeska i predstavlja vezu između zemaljskog i nebeskog sveta.

Epitaf posvećen Perku Stamatoviću

Epitaf posvećen Perku Stamatoviću

Na zadnjoj strani nalazi se epitaf posvećen Perku Stamatoviću i delom je u stihu, a delom je dokumentarnog karaktera i govori o pokojnikovoj biografiji i potpisima njegovih bližnjih. Epitafski komentar je u stihu te su neuhvatljive granice između zapevke i popevke što je glavna karakteristika teksta. Funkcija epitafske komunikacije je da se odagna strah od smrti tako da je izražavanje žalosti u drugom planu. Epitaf je uokviren pravougaonim oblikom cvetnog motiva plave i žute boje. Iznad epitafa se nalazi ravnokraki krst sa čiracima sa leve i desne strane. Simbolika ovih boja i predstave je ista kao i na drugim delovima spomenika, a čiraci sa svećama vezuju se za svetlost koja je potrebna pokojniku posle smrti.

 

Predrag Marković