Umetnost, Vesti

Krajputaši spomenici koji prkose smrti I deo

Posted: 21. avgusta 2015. u 09:36   /   by   /   comments (0)

Krajputaši kao sakralni objekti održavaju i predstavljaju vezu izmedju duhovne i materijalne kulture. Kako ih objasniti svetu? Preko raskoši likovnih predstava, smeha, tuge, prkosa i prekora u epitafima, ova spomen – obeležja izradjena od ruke kamenorezca “naivnog umetnika“ predstavljaju jedinstvene sakralne objekte u svetu.

Guča je gradsko naselje u opštini Lučani gde se nalazi lapidarijum koji sadrži 33 spomenika krajputaša smeštenih u dvorištu osnovne škole „Akademik Milenko Šušić“. Neki od njih su delo Radosava Čikiriza i drugih klesara i predstavljaju najlepše primerke kamenorezaštva koji se odlikuju zanimljivim epitafima i dekorativnošću. Na njima su slike ratnika, devojaka, đaka, žetelaca, trubača i zanatlija.

Poreklo i značenje termina Spomen obeležja
Tumačenje naziva spomen, potiče od latinske reci “Memoria” predstavlja sećanje na nekog, predmet koji izaziva uspomenu, pomen na nekog. Latinska rec “Komemoracio” znači spominjanje, spomen, spomenik , a oba termina se vezuju za molitvu za spokoj duše.
Termin “Krajputaš” nastao je u narodu za vreme srpsko – turskih ratova jer su se takva spomen obeležja postavljala pored puteva koji su vodili pored manastira, crkava i srpskih sela. Krajputaši su predstavljali spomen palom ratniku koji je poginuo u borbi, i čiji ostaci nikad nisu pronadjeni. Iako se termin’’Krajputaš’’ prvobitnim značenjem vezuje za poginulog vojnika kome se ne zna grob ovaj naziv ostao je duboko uvrežen u misao običnog coveka te se koristi i za nazive spomen obeležja posebne vrste. Ova spomen – obeležja posebne vrste odnose se na mrtvace koje valja sahraniti na mestu smrti, a to su (oni koji se smrznu, utope, ubiju, ili ih ubije grom, koji nastradaju od dušmanske ruke na svom imanju itd.), pa se po narodnom verovanju spomenici tu i postavljaju, jer se veruje da ce izbiti vremenska nepogoda ukoliko se prenosi telo do groblja.

Nastanak i javljanje nadgrobnih spomenika i pojava krajputaša kao spomen obeležja na našem tlu

Stećci koji su se pojavili na tlu bivših jugoslovenskih republika u srednjem veku prikazuju predstave pokojnika iz tog doba opisujući je floralnim motivima, alatom, priborom, oružjem i ljudskim likovima izrađenim u kamenu. U 17-om i početkom 18-tog veka nadgrobni spomenici sa porukama se pojavljuju u okolini manastira i crkava. Kvalitet pisma počinje ponovo da cveta početkom 19-og veka, pa se upotrebljava u klesanju epitafa i na krajputašima koji se u tom periodu javljaju. Što se tiče religijskog značaja kult kamena kod starih Slovena je bio veoma razvijen pa se održao u verovanjima naroda sve do današnjih dana. Kult je star koliko i čovek. Duša ce se večno mučiti i nikada se nece smiriti ako se nepostavi spomenik. Kamen, nepokretan, tvrd suprotan životu može da postane životvoran ako je za njega vezana duša. Čovek, duša pokojnika i spomenik predstavljaju zatvorenu simboličku celinu odnosa u religijskim predstavama o smrti.
Kamenorezci i kamenorezaštvo
Po Jovanu Cvijiću Zapadnu Srbiju naseljavaju Hercegovci i donose kamenorezački alat sa sobom. Spomeničkim kamenorezaštvom su se bavili pismeni ljudi ,a takvih je tada bilo malo u Srbiji. Procvat se javlja posle smrti Vuka Karadžića 1864 godine. Naziv”Čikiriz” ne postoji ni u jednom rečniku srpskog jezika, a za njega ne zna ni turski jezik.Ovaj zagonetni naziv dospeo je na spomenike četrdesetih godina 19-og veka. Radosav Čikiriz (1823 – 1864 ) iz sela Rtije je najpoznatiji klesar dragačevske škole kamenorezaštva koja je bila najrasprostranenija te se on prvi pominje kao kamenorezac u Dragačevu. Bio je majstor portreta, poznavao je anatomiju i skulptorske tajne. Pisao je guste epske tekstove crkvenom ćirilicom. Dragačevska škola vršila je uticaj na Arilje, Ivanjicu i Trnavu, dok je Zlatiborsko –Račanski stil bio zastupljen u trouglu Užice-Čajetina-Bajna Bašta. Alat kamenorezca sastojao se od gleta, dleta, pijuka minarki,čekića, šestara, lenjira, sečevica, pijumba (makara i visak). Cela figura lika koji je stajao na prednjoj strani spomenika izvučena je jednim jedinim rezom. Najviše šara u ornamentici urađeno je dvodimenzionalnim urezivačko – crtačkim postupkom. Slova su uzana i visoka, a vez dubok i zbijen.
Motivi nastanka i funkcija krajputaša kao spomen obeležja
Povod za izradu krajputaša uslovili su ratovi za oslobodjenje od Osmanskog i Austro – Ugarskog carstva ( I . sv. rat). Žitelji srpskih sela koji su se borili za svoju otadžbinu poginuli su u raznim borbama koje su se odigravale daleko od njihovih zavičaja. Njihov grob se ne zna, ili im ostaci nisu nikad pronađeni, te uzrok ovakve sudbine predstavlja razlog za njihove najmilije da im podignu spomenik, kao sećanje na njih. Motiv za izradu spomen-obeležja predstavljen likovnom predstavom i epitafom izradjen od strane kamenorezca izražava želju da se pokojnik poštuje i nezaboravi. Svrha postavljanja spomenika izražava funkciju da se likovnom predstavom i epitafom odagna strah od religijskih predstava o smrti. Ova funkcija ima veliku ulogu u komunikaciji izmedju spomenika i posmatrača, jer govori o sudbini pokojnika.. Na taj se način vidi i oseća univerzalna simbolička snaga kao glavno značenje motiva i funkcije krajputaša , a to je život.

Tipologija spomenika krajputaša
U razgovoru sa profesorom Nikolom Stojićem pre jedanaest godina saznao sam da je određeni broj krajputaša premešten iz Dragačevskog okruga u Guču 80-ih godina na njegovu inicijativu uz saglasnost lokalnih meštana. Kako sam saznao zbog lošeg stanja ovi spomenici su premešteni pored osnovne škole gde se i danas nalaze. Iznad njih je postavljeno krovno oglavlje. Iako ovi krajputaši gube na funkciji jer su premešteni sa prvobitnih lokacija na ovaj način su sačuvani od izvesnog propadanja. Spomenici iz Dragačeva su izrađivani od sipskog peščara koji je porozan, lako obradljiv i upija boju. Imaju oblik paralelopipeda, tj. to su četvorostrani tesanici sa vodoravno zasvođenim vrhom, visoki i glomazni.

Dragačevo ( Guča)

Krajputaš sa epitafom

Spomenik posvećen Tiosavu Komadini koji je izradio Radosav Čikiriz najpoznatiji klesar Dragačevske škole

Spomenik posvećen Tiosavu Komadini koji je izradio Radosav Čikiriz najpoznatiji klesar Dragačevske škole

Četvorostanog je oblika ,žućkaste boje. Na frontalnoj strani nalazi se epitaf koji je izrađen crkvenom ćirilicom. Od dna je uokviren pravougaonom koja ide do vrha, a zavrsava se polukružnom osnovom. Epitaf je dokumentarnog karaktera i govori o pokojnikovoj biografiji, mestu i datumu smrti, njegovim bližnjima i kao takav predstavlja obrazac društvene komunikacije .Ovakav epitaf nastao je potrebom da se zajednica obavesti ko je pokojnik bio i gde je umro. Posvećen je Tiosavu Komadini koji je izgubio život u bitci na Bljilovljima 27. 12. 1805 godine. Velikim slovima izrađene su reči ( Srbin i Voiske ) da bi se istakao značaj pojedinca u zajednici. Simboli Isusa Hrista( IS-HS) sa leve i desne strane se nalaze pri vrhu, sa krstom između njih koji simboliše samog čoveka. Oni imaju funkciju zaštite i posmrtne sigurnosti pokojnika jer se on dovodi u vezu sa bogom.

Antropomorfni krajputaš sa tri lika i epitafom

Epitaf sa biografijama trojici pokojnika na spomeniku

Epitaf sa biografijama trojici pokojnika na spomeniku

Oblika je paralelopipeda žućkaste boje. Na poleđini je epitaf sa pokojnikovim biografijama i dokumentarnog je karaktera. Posvećen je trojici srpskih vojnika i to: Milanu Matijaševiću iz Đerića, Vučiću sinu Milanovom i Radovanu. Epitaf je pravougaone osnove okviren polukružnim crtama koje oivičavaju i spomenik. Reči ( žalosni, pogibe, imena pokojnika ) su obojena crnom bojom, a reči ( Bivšeg, spomenik, vojnika ) obojena su crvenom bojom. Iznad epitafa nalazi se ravnokraki krst oivičen crvenom spolja i crnom bojom iznutra. Čiraci sa svećama zlatnožute boje su sa leve i desne strane krsta i naznačeni su crvenom i crnom bojom. Ispod čiraka nalaze se listovi te simbolika biljne ornamentike predstavlja viđenje života i njegove prolaznosti. Simbolika crvene boje u epitafu i ornamentici ima apotropejsku ulogu u kultu mrtvih u vezi sa principima života, a crna simboliše tugu, smrt i beznađe. Zlatno žuta boja se vezuje za sunčeve zrake i večnost.

Lik vojnika Vučića

Lik vojnika Vučića

Na frontalnoj strani spomenika je lik vojnika Vučića. Figura tela je sa rukama pruženim niz telo koje je uokvireno belom bojom. Lice je izduženo sa naznačenim nosem ušima, obrvama i krupnim očima i sklopljenim ustima. Uzdržani osmeh predstavlja nameru da se odbrani i prkosi smrti. Od nošnje se izdvaja šajkača, koporan, pantalone poturlije i dizluci, dok se obuća ne vidi. Nož o pojasu i medalja na grudima predstavljaju znakovno obeležje pola i društvenog položaja.

Lik Milana Matijaševića

Lik Milana Matijaševića

Sa leve strane nalazi se lik Milana Matijaševića. Figura lika je sa rukama ispruženim niz telo i zamišljenim izrazom lica. Oči su normalne, obrve sastavljene, nos izdužen i usta skupljena. Od nošnje ima šajkaču, koporan, pojas i čakšire jednake širine celom dužinom kao i cipele oslikane po dužinskoj osi. Puška u desnoj ruci predstavlja znakovno obeležje za pol i društveni položaj.

Lik Radovana sa licem u beloj i plavoj boji

Lik Radovana sa licem u beloj i plavoj boji

Sa desne strane nalazi se lik Radovana čija je figura sa rukama pruženim niz telo.Vedri izraz lica je sa naznačenim krupnim očima, nosem,obrvama i kosom crne boje. Lice je uokvireno plavom spolja i belom bojom iznutra. Plava je nebeska boja i predstavlja vezu izmedju zemaljskog i nebeskog sveta. Belom bojom je obojeno lice da izgleda nestvarno i eterično. Od nošnje se izdvaja šajkača, koporan, pojas, čakšire i cipele. Nož o pojasu predstavlja znakovno obeležje muškog pola i društvenog položaja.

Antropomorfni krajputaš sa simbolima, i epitafom 

Lik Stanike Kukić

Lik Stanike Kukić

Spomenik je oblika paralelopipeda, žućkaste boje i manji je jer je posvećen detetu.
Na frontalnoj strani nalazi se figura devojčice sa rukama pruženim niz telo. Glava je i uzdignuta sa naglašenim obrvama, nosem, ustima i krupnim očima. Na ušima se prepoznajeu minđuše kao deo nakita. Od nošnje ima košulju preko koje ide jelek i libada. Na struku je pojas i suknja koja se širi od pojasa na dole i završava se pravolinijski sa resastim krajevima. Prednji deo suknje pokriva pregača sa čipkom. Cipele su izrađene u profilu i sa niskim su potpeticama što predstavlja uticaj gradske na seosku nošnju.

Epitaf na spomeniku Stanike Kukić

Epitaf na spomeniku Stanike Kukić

Na zadnjoj strani nalazi se epitaf o pokojničinoj biografiji. U pitanju je Stanika Kukić devojčica od sedam godina. Epitaf evocira na devojčinu mladost i preranu smrt i predstavlja glavni tužbalački motiv izražavanja žalosti u svom sadržaju. Epitaf je uokviren pravougaonom osnovom sa floralnim motivima cveća koji se na vrhu završava vinovom lozom. Iznad epitafa nalazi se ravnokraki krst oko koga je krug udubljene osnove i oivičava ga. Kružna rozeta simboliše Sunce i nebo tj. kolo života. Oko njega je takođe cvetni motiv kružne osnove. Krst simboliše samog pokojnika, a venac oko njega je atribut pokojnikove glave. Simbolika vinove loze i cvetova vezana je za kult mrtvih i predstavlja spas duše umrlog i pribežište duše posle smrti te ima magijsko zaštitnu ulogu.

Floralni motivi sa golubom i korpom

Floralni motivi sa golubom i korpom

Sa leve strane spomenika pri vrhu nalazi se vinova loza na kojoj se nalazi golub koji kljuca grožđe u stojećem stavu. Ova simbološka celina predstavlja sveti duh, dušu pravednog pokojnika, anđeoskog zamenika i oslobađanje od zemaljskog. Ispod ove predstave nalazi se korpa kao znakovno obeležje za pol i uzrast a ispod nje je floralni motiv i predstavlja drvo života, simbol umiranja, ponovnog rađanja i obnavljanja.

Preslica na spomeniku Stanike Kukić

Preslica na spomeniku Stanike Kukić

Sa desne strane spomenika nalazi se preslica koji govori o obeležju pola ukazujući na simboliku predenja i pletenja odevnih predmeta od vune kojima su se bavile pretežno žene, devojke i devojčice.

U drugom delu pisaćemo o krajputašima koji se nalaze pored crkve svetog Petra i Pavla u Sirogojnu na Zlatiboru, na kojima ćemo i dalje pratiti njihov nastanak i razvoj način izrade, razlike u epitafima i likovnim predstavama pokojnika koje su se tokom vremena menjale.

Predrag Marković