Umetnost

„Jedna cigla za crkvu u Požegi“ i trodnevni kuluk za izgradnju hrama

Posted: 2. oktobra 2019. u 20:50   /   by   /   comments (0)

Istorija crkve Sv. cara Konstantina i carice Jelene u Požegi  neraskidivo je povezana sa postojanjem pređašnjeg hrama na Crkvenom brdu  a njihov odnos je u najtešnje vezan činjenicom da je materijal sa stare požeške crkve korišćen za izgradnju nove. Naime, inicijativom Uprave crkve, a usvojenom od strane Opštine, pa se kako je zapisano u dokumentima iz tog doba, “doneta je odluka da se kamen i siga od stare crkve prevuku kulukom, a malter, pesak i ostali otpada uz pomoć Opštine raščisti i iskoristi”.  Pomenuti upotrebljivi građevinski materijal iskorišćen je za gradnju nove, crkve Sv. Konstantina i carice Jelene, a šoder,pesak i malter iskorišćeni su za izgradnju i popunjavanje rupa na požeškim ulicama. Pored armiranog betona i cigle u temelje nove crkve ugrađeno je nekoliko stotina zemljanih testija radi akustičnosti a sve se ovo dešavalo između 1929. kada je projektovana i 1933. kada je završena, osveštana i kada je konačno Požega dobila crkvu.  Pređašnji hram podignut na Crkvenom brdu 1846. nije dugo potrajao zbog loše odabranog mesta, i po podacima, nije ni bila sagrađena od kvalitetnog materijala  pa je komisijski zatvorena 1924. godine kao mesto opasno za boravak parohijana i sveštenika. Iz istog razloga zatvorene su crkve u Kosjeriću i Brekovu kod Arilja. O  situaciji  koja je pratila istoriju gradnje i postojanja  stare crkve u Požegi  Episkop žički Nikolaj je pisao u izveštaju nakon kanonske posete 1919.: “Dva viđena sveštenika-no jedna retka duhovna neprobuđenost.Varoš je bez crkve.”

Na mestu gde je bila prva požeška bogomolja , braća Smiljanić su podigli porodičnu kapelu: Razgledica iz zbirke Zavičajnog odeljenja Narodne biblioteke Požega

Uprkos dobroj  nameri parohijana da crkvu sagrade na najlepšem mestu u Požegi  od početka ništa nije bilo kako treba. Namera stanovništva da izgrade crkvu u Požegi datira od 1931. godine i vezana je za odlazak muslimana iz Požege i sve brojnijeg priliva srpskog stanovništva, a o ovoj nakani saznaje se iz prepiske Milovana Nedeljkovića sa starešinom požeške nahije, Vasom Popovićem u kojoj, između ostalog stoji “da je počela gradnja dućana u Požegi i da su za crkvu doćerali 90 tovara kreča”. Naredni dokument je pismo kneza požeške nahije Nedeljkoviću upućeno 25. maja 1831. u kome piše “da je sklopio nagodbu sa majstorima iz Sarajeva u iznosu od 2600 groša za izgradnju crkve u Požegi”. Iz nekoliko kasnijih dokumenata saznajemo da se gradnja odužila, pa je bilo problema i sa nabavkom, odnosno dostavom materijala koji su stizali i do suda na rešavanje, a bilo je nevolja i sa majstorima. U izveštaju predsedatelja Primiritelnog suda, Filipa Markovića, načelniku sreza crnogorskog Miliću Lunjevici, od 21. maja 1846. saznajemo “da majstori crkve naše jošt došli nisu i videći ova obština da će crkva i ove godina ostati nedograđena”, a Marković, dalje, moli “da se majstori nadležnim putem izvole dobaviti da bi se ove godine crkva dogradila”. Od dokumentacije je sačuvano i pismo episkopa užičkog Nikifora opštini da se za izradu templa angažuje izvesni majstor drvorezac Nikifor Maksimović uz preporuke za njegov rad. Ne zna se da li je Nikifor angažovan , ali je sigurno da su ikonostas u staroj crkvi , koji na žalost, nije sačuvan, radili Dimitrije Posniković i Milija Marković.

Zapis o završetku crkve ostavio je njen prvi požeški sveštenik, Marko Avramović Čarnojević, 10. marta 1848. te se ta godina uzima kao tačna u hronologiji gradnje crkve.  Zanimljivo je istaći da je F.Kanic u dva navrata posetio požeški kraj, a da je drugi put, vođen pričom o bogatstvu antičkih predmeta u Visibabi, obišao ovo selo, 23. septembra 1888. i zapisao da je u razgovoru sa seljacima saznao da je “najveći deo antičkih kamenovih zapisa iz Visibabe prenesen u Požegu i upotrebljen za gradnju crkve i kasarne”. Podatak da su za gradnju crkve korišćeni antički spomenici ostavio je i Pejton u svom putopisu od 1834/35: “U zid nove / stare , srušene crkve, prim. autora/ ugrađen je kamen na kojem se nalazi deo natpisa: AVIA.GENT. Il.FLA/I SPR”.To potvrđuje i detalj iz “Opisanija” Stojana Obradovića koji kaže da je kamen  koji je ranije našao u selu Visibaba na kome prevedeno sa rimskog piše: “Senat živećeg naroda na Moravi” video “u sadašnjoj crkvi požeškoj  više desni vrata oltarski uzidan i okrečen”. Prvo crkveno zvono u Požegu je stiglo 1848. godine i to kao poklon od Stevana Knićanina,  a o tome saznajemo u pismu koji je isti uputio požeškoj opštini 12. septembra 1848. u kome kaže da je čuo od Marka Avramovića da je tamo sazidan sveti hram “no, da u takovom zvona nemate, i ja pak prilikom tom dobio sam u bitki od Madžara kao naši prvi neprijatelja 4. zvona od kon vaj jedno najveće po tom istom Marku paroku vašem pošaljem , da ga na Sveti Hram za spomen moi i potomstva mog podignete”. Još dva zvona stigla su nakon završetka Prvog svetskog rata kao prilog od Joksima i Gvozdenije Krsmanović a koji su uz zvono crkvi darivali i veću svotu novca. U Letopisu crkve je napisano da je “crkva podignuta u obliku lađe sa zvonikom”,ali i da je  “sazidana sa slabim temeljima i da je zemljište klizavo, pa je usled toga crkva prskala”, a to sve objašnjava brojna dokumenta koja govore da je već u prvih deset godina njenog postojanja bilo potrebno mnogo prepravki. Letopis crkve kaže i daje zvonik sagrađen u početku- srušen, u nadi da će prestati rasprskavanje, ali to se nije desilo, pa je na kraju, kako je rečeno, morala biti komisijski zatvorena. Na mestu stare crkve, braća Stojić: Radomir, Milenko i Mihailo će od 1935. do 1938. ,uz prethodno izvršenu drenažu zemljišta, podići porodičnu kapelu posvećenu Svetom Luki, svecu kome je posvećena njihova  porodična slava.

Prema Letopisu crkve, stara bogomolja je srušena 1928. a već naredne godine počela izgradnja nove. Do izgradnje nove crkve služba se obavljala u crkvenoj kući, koja je po zapisanim sećanjima “mogla da primi do sto duša”.

Najzaslužniji za izgranju nove crkve u Požegi bio je starešina crkve požeške Spiro Ostojić. Imajući u vidu iskustvo sa prvom crkvom, o mestu za novu se dugo većalo pa je bilo predloga da se podigne u samom centru, na tadašnjem požeškom trgu, ali se na kraju odlučilo da to bude mesto na kome je pre Prvog svetskog rata bio vojni državni senjak, i taj plac je Opština požeška poklonila crkvi. Spiro Ostojić se dao u prikupljanje sredstava za izgradnju, a prvi se, pre majstora popeo na staru crkvu, prekrstio se, skinuo krst i time je počelo njenog rušenje i priprema za izgradnju nove crkve. Prvi novčani prilozi za novu crkvu počeli su da stižu još 1925. , a u Istorijskom arhivu Užice postoji dokumenta da u  crkveni tutori godinama su sakupljali priloge od naroda pod devizom “ jedna cigla za crkvu u Požegi”.

Požeška opština pomogla je izgradnju crkve novčano , iznosom od 100.000 dinara, kao i prodajom 21 placa na Lisištu od čega se pored završetka niza građevinskih radova, “učinila i dva poklona: za zidanje nove crkve i za dovršenje Ženske zanatske podružine”. Zdravčići,  Glumač , Visibaba i Bakionica donele su odluke u kojima stoji da nisu u mogućnosti da finansijski pomognu, ali su uvele obaveze trodnevnog kuluka “u radnoj snazi i vozovima” odnosno-žitelji tih sela  imali su obavezu da sa konjima i volovima tri dana rade bez naknade, i to se smatralo opštinskim kulukom.  Počelo je i prikupljanje novca za izgradnju spomen ploče poginulima u ratu 1912-1918.  Povelja na pergamentu na kome piše: “U ime svemogućeg Boga i presvete živonačalne Trojice osveti se danas 1. juna 1930. temelj crkve u varošici Požezi koji je posvećen Svetom Caru Konstantinu i Jeleni, a podiže ga pobožni narod parohija požeških za vreme vlade Njegovog Veličanstva Kralja Jugoslavije Aleksandra I i Kraljice Marije i prestolonaslednika Petra i Pavla i Njegove Svetosti Patrijarha Srpskog Varnave i Episkopa pravoslave Svetog Save Žičke Eparhije Jefrema”.

Tajna večera sa zapisom o imenu preduzimača

Crkvu je projektovao ruski emigrant Vasilij Androsov, arhitekta Ministarstva građevine, i ona predstavlja jedan od najznačajnijih njegovih radova. Izvođač radova bio je preduzimač Mirko Zdravković iz Crne Trave i njegovo ime je ubeležano na zapisu na ikoni Tajne večere iznad carskih dveri. Crkva je izgrađena od armiranog betona, a pre zidanja sokla, prvo su ispod pobijeni direci. Neposredno po završetku gradnje crkve, u porti je podignut zvonik.

Osnova crkve je u obliku trikonhosa, nad čijim se središtem uzdiže masivna kupola plitkog tambura sa malim monoforama na svakoj strani. One su flankirane stubićima.

Na istoku se nalazi trostrana apsida, a na svakom zidu apside okulus sa ornamentalnom plastikom na vrhu niše. Na krajevima niše nalazi se po jedan stub. Ovakvo dekorativno rešenje primenjeno je na svakoj strani konhi, takođe trostranih. Po dnu zidova crkve teče visoki sokl.

Glavni ulaz u crkvu izveden je monumentalno. Dovratnici su ukrašeni floralnim motivima u reljefu, završeni konzolastim ispustom. Na nadvratniku i arhivolti lunete, ponavlja se motiv francuskog krina. Nad njim se, u luneti nalazi predstava patrona hrama, iznad koje je rozeta, izvedena po uzoru na moravičku plastiku. Flankiran je masivnim betonskim pilastrima koji počivaju na mermernom soklu. U središnjem pojasu fasade, na pilastre naležu po tri stuba impost kapitela. Nad njima je velika arhivolta oivičena tordiranim užetom, a u središtu u reljefna dekoracija- četvorostruke ukrštene trake. Narteks je završen izvijenim vencem, ispod koga je nazupčeni venac.

Građevina sa osnovom u obliku upisanog krsta predstavlja tipičan primer istoricizma 19. veka, sa dekoravijom zapadnog portala i pevnica u duhu srednjovekovlja.

Crkva je završena 1933. a osvećenje je obavljeno 22. oktobara, i o tom događaju u dokumentu Istorijskog arhiva Užice piše:

Požega je za ovu priliku bila okićena zastavama i u svečanom raspoloženju dočakala nedeljno jutro kada je u 7,30 počelo osvećenje hrama, a potom svečana liturgija. Pored naroda požeškoga , na svečanost su došli mnogobrojni gosti iz Užica, Beograda, Ivanjice, Arilja i drugih mesta. Počasno mesto zauzeli su izaslanik Nj. V. kralja pukovnik Viktor Kovčić i izaslanik ministra vojske i mornarice Josif Vacl.” Mitropolit Josif je, tom prilikom, crkvi poklonio krst od srme sa posvetom.

Uđemo li u unutrašnjost crkve videćemo da je narteks od naosa odvojen masivnim pilastrima i dva stuba. U središtu je lučno završeni prolaz. Iznad pregradnog zida je galerija za hor. Na južnoj strani narteksa nalaze se vrata koja stepeništem vode do galerije. U luneti na južnom pilastru ovog zida, prikazana je Bogorodica sa malim Hristom, dok je na suprotnoj strani, na severnom pilastru Sveti Mihailo.

U kupoli je Hristos Svedržitelj. Tambur kubeta ima dve zone. Gornjom teče niz prozorskih otvora, dok su u donjoj predtavljeni apostoli. U pandantifima su jevanđelisti. U polukaloti apside je Bogorodica Oranta šira od nebesa, istovremeno predstavljena kao Bogorodica znamenja. Ispod je povorka svetih otaca koji vrše liturgiju- sveti Jakov, Grigorije Bogoslov, Vasilije Veliki, Jovan Zlatousti, Atanasije Veliki, Sava srpski.

U polukaloti južne konhe prikazano je Sveto trojstvo- Otac, Sin i Sveti Duh, a ispod njih svetaOlivera, sveta Angelina, car Uroš, carica Milica i knez Lazar.

U polukaloti severne konhe predstavljen je Sveti Sava na arhiepiskopskom tronu. ispod njega se nastavlja povorka istorijskih ličnosti koji u rukama nose modele svojih zadužbina,a ističu se likovi kralja Milutina, Stefana Prvovenčanog.

Na  jugozapadnom pilastru prikazan je sveti Nikola, naspram koga je, južno od ikonosasa, Vaskrsenje Lazarevo, a u zoni ispod Bogorodica sa Hristom, dok je na suprotnoj strani sveti Đurđic, a na zidu naspram njega, u istoj zoni, jedna od scena iz žitija svetog Đorđa- sveti Đorđe ubija aždaju (spašava princezu od aždaje). Ispod ove predstave naslikan je arhanđel Mihailo.

Ikonostas za ovu crkvu  uradila je stolarska radnja Skoković i Bolović. Ilija Bolović je inače skinuo ikonostas sa stare crkve i do 1963. se znalo da je čuvan na tavanu kuće Dragutina Popovića iz Požege i tu se gubi svaki dalji trag o njegovoj sudbini. Na jednom od prozora na kubetu sa istočne strane piše da je živopis radio Đorđe Zografski sa sinovima Jovanom i Milovanom iz Velesa , 1931., a ikone je radio akademski slikar Nikola Ivković iz Novog Sada.

U vrhu ikonostasa nalazi se Raspeće sa Bogorodicom i Jovanom Bogoslovom. Sa severne strane je scena Skidanje hristovo sa krsta, dok se sa južne (u odnosu na Raspeće) nalazi  Put na Golgotu.

Posmatrajući ikonostas od severa ka jugu, po zonama se nižu sledeće scene:

U prvoj zoni, ispod Raspeća i pomenutih scena naslikani su: Bogorodica sa malim Hristom; Sretenje; Vaznesenje; Vaskrsenje Hristovo; Cveti (Ulazak u Jerusalim); Krštenje; Sveta Trojica.

U drugoj zoni se nižu naredne predstave: Vavedenje; sveta carica Jelena i Konstantin; Bogorodica sa malim Hristom, a tačno iznad carskih dveri nalazi se  Tajna večera, potom: Isus Hristos; Jovan Preteča; Rođenje Bogorodičino.

U trećoj zoni, na dnu oltarske pregrade su carske dveri sa predstavom Blagovesti Bogorodičinih. Sa severne strane (levo od dveri) je sveti Stefan arhiđakon, a sa južne (desno) arhanđel Mihailo.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, kao i uz saradnju na terenu od strane starešine crkve Sv. cara Konstantina i carice Jelene, jereja Krste Lazića.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Korišćena literatura: Užički zbornik, broj 27. 2001. godina, članak autora Aleksandra Savića, Istorijski arhiv Užice