Umetnost

Izgubljeni vekovi, ali ne i poštovanje naroda: Manastir Kumanica

Posted: 11. oktobra 2019. u 11:32   /   by   /   comments (0)

Izuzetno poštovan među vernicima, manastir Kumanica na Limu posvećen Saboru Sv. Arhangela, posećen je tokom cele godine, a na dan manastirske slave, 26. jula, plato neposredno do pruge Beograd-Bar, sa železničkom stanicom nedaleko od ulaska u manastir, bude mali  za sve hodočasnike koji ovde dođu. Tradicionalno, i do perioda kada je još bio u ruševinama, do 2000. godine (osvećen 12. novembra te godine) Kumanica je posebno na ovaj datum bila posećena, kako se uvek istakne, od strane vernika različitih veroispovesti. Kaže se da je na taj dana ovde jednako moguće čuti i „Pomozi Bože i Bismilah“, a priče o čudima svetih mošti i iscelenjima koja su se ovde dešavala jednako su zastupljena od pripadnika svih veroispovesti. Kult svetih moštiju, koje se, inače čuvaju u gotovo svakom našem manastiru, i u čije se isceliteljske mogućnosti veruje, čini se, najvećeg odjeka u ovom kraju imaju upravo u Kumanici.

Obnova manastira Kumanica počela je 1998. godine, a radovima je rukovodio Muzej u Prijepolju koji je nešto ranije završio sa obnovom manastira Davidovica.  Novembra 1998. godine, na osnovu odluke Svetog Sinoda SPC, patrijarh Pavle, potpisao je akt kojim se „Muzeju u Prijepolju daje saglasnost i arhipastirski blagoslov da se može pristupiti radovima na obnovi drevnog manastira Kumanice iz 14. veka“. Radovi na obnovi počeli su 1999., a radovi su povereni arh. Slobodanu Đorđeviću, tadašnjem direktoru Zavoda za Zaštitu spomenika kulture u Kraljevu. Odlučeno je da se za osnovu koristi izvorni materijal- pritesani kamen za zidove, i siga za svodne konstrukcije, kupolu, otvore prozora i portal. U ovoj obnovi izvršena su izvesna odstupanja od osnove crkve koja se ranije nalazila na tom mestu, i čiji je izgled, zajedno sa pomoćnim manastirskim prostorijama, rekonstruisan tokom ranijih arholoških istraživanja.

Arheološka istraživanja izvedena u više navrata i tokom, a i nakon svakog od njih, rezultati rada timova davali su nove odgovore o istoriji i izgledu Kumanice tokom različitih perioda. Aprila i maja 1971. godine rađena su zaštitna arheološka istraživanja sa ciljem da se otkriju zidovi crkve i konzervira ono što je preostalo. Na osnovu rezultata od te godine krenulo se u rekonstrukciju, da bi se odluke o konačnom izgledu današnje Kumanice dopunile tokom istraživanja 1999. godine kada se došlo do još dragocenih podataka. Završna arheološka istraživanja obavljena su tokom leta 2002., i njihov cilj je bio da se utvrdi južna granica nekadašnjeg manastirskog kompleksa koja je zasuta ogromnim količinama nasipa. Rezulati dobijeni nakon završetka radova otkrili su detalje o postojanu ostataka zida s strane gde je sadašnji železnički nasip, otkriveni su ostaci keramike iz XVI i XVII veka u delu gde nije bilo tragova manastirskog zdanja. Takođe, sa jugoistočne strane uočene su dva male suve pećine, okapine, koje bi, po pretpostavkama tima, vrlo lako mogle biti i stanište isposnika u nekom od perioda kada je manastir bio aktivan. Na lokalitetu Vakufska gradina, neposredno iznad manastirskih ruševina koje nisu obnavljane, pronađeni su ostaci manjeg utvrđenja, koje po nalazima ostataka keramike na tom prostoru, sugerišu da je ovde postojala naseobina tokom kasnoantičkog, ili- ranovizantijskog perioda.

Nastanak prvog hrišćanskog svetilišta na ovom prostoru predmet je diskusija naučnih krugova različitih profila, budući da svako novo istraživanje donosi tragove koji demantuju do tada objavljene.

U literaturi i praksi jedno vreme smatralo se da manastir Kumanica datira iz XVI veka, a polazna osnova za takvo uverenje bila je  uslovljena pretpostavkama o njegovim počecima nešto ranije od prvih pisanih pomena. Međutim, veliki broj rezultata novijeg doba dobijenih analizom istraživačkih zaključaka sa terena, početke ovog hrama smešta u  XIII vek, u doba nemanjićke Srbije.

Kumanički hram prvi put, u tačnom izrazu[1] pominje se 1514. godine u jednom zapisu izvesnog popa Mihaila koji je pisao „apostolu  kumaničkom“ sa molbom da mu se oproste učinjene greške. U turskom defteru ( popisu) Prizrenskog sandžaka  iz razdoblja 1526- 1550. godine kaže se da manastir Kumanica ima posed od tri njive u obližnjem selu Vrbnici, i da je zadužena da plaća 25 akči poreza. U drugoj polovini XVI veka, u defteru iz 1571. godine takođe se pominju tri manastirske njive, a manastir je ubeležen kao Kuman Arhanđel.

Prolog stihova letniji iz 1580. godine iz manastira Nikoljac kod Bijelog Polja sadrži prve konkretne podatke o Kumanici. Pisar, jeromonah Visarion, nakon teksta Prologa, ostavio je nekoliko dragocenih zabeleški, a između ostalog, ovde je zapisan i podatak o tadašnjem crkvenom poglavaru „preosvećeni patrijar pećki i ostalih patrijaršijah, kir Ćerasim“ ( Gerasim), tako da pored ostalih, u daljem tekstu istog rukopisa ispisanih zabeleški, podatak o poglavaru crkve ima značajnu istorijsku konotaciju u hronološkom određivanju mnogih dešavanja i dela  iz tog doba. Jeromonah Visarion pominje i Kumanicu u delu teksta „ I ovo se pisa pri blaženom starcu Pankratiju, jeromonahu i Zahariju, jeromonahu u celoj u Hristu bratiji, u hramu svetih bestelesnih i nebeskih sila, arhistratiga Mihaila i Gavrila i ostalih bestelesnih sila; manastir Kumanica, blizu mesta Nikolj Pazar, na reci Limu od postanka 7088 (1580.) godine.

U ranijim tekstovima o sakralnim objektima, u delu koji se odnosi na istoriju, pominjali smo značaj ovakvih zapisa (beleške, nezavisne od dela, obično na marginama, ili na kraju knjiga), ne samo za istoriju objekata, hronologiju ličnosti i dela, već i za saznanja koja donose o raznim događajima iz vremena kada su pisane. Ovde izdvajamo jedno, takođe pisano rukom jeromonaha Visariona, koje prenose i Danica Popović i Marko Popović u delu „Manastir Kumanica na Limu“, iz istog rukopisa gde pominje i sam manastir:

I te godine bi silna poplava početkom Božićnog posta. I  nadođe Lim silan i sve mostove odnese-nikoljski, brodarevski i mnogi drugi, i pola vrta manastirskog. I što je bilo voćaka pri obali Lima sve to odnese zajedno sa korenjem. I te godine ubi slana vinograde po svoj zemlji osim Primorja. I tada se odmetnu od zakona prestupnik Mehmed paša.

Nešto kasniji zapis, iz 1604. godine, koji je ostavio jeromonah Zaharije, koji kaže da je rukopis Prologa otkupio u hramu arhsitratiga Mihaila i Gavrila u Kumanici, koji su podigli njegovi srodnici. Pored toga što potvrđuje postojanje Kumanica kao aktivnog manastira, u kome se, po ovome, vrši i rukupisanje knjiga, jeromonah Zaharije postavlja pitanje ktitora budući da ih ovde pominje kao svoje srodnike.

Dosta zanimljiv podatak pruža i pominjanje Kumanica u Sopoćanskom pomeniku iz XVII veka, u kome se pored jeromonaha Zaharija i Visariona, beleže imena i jerođakona Jovana i monahinje Jefrosine. Iznenađujući podatak o prisustvu monahinje u Kumanici od strane nekih istraživača iskorišćen je za pretpostavku da se, možda radi o članu ktitorske porodice, mada se to ničim ne može potvrditi.

Iz XVII veka datira i pečat manastira Kumanice koji se danas čuva u Narodnom muzeju u Beogradu. Na pečatu se kao ktitor ovog dragocenog predmeta pominje Gerogije, a tajnopisom je upisan i majstor po imenu Inokentije.

Arheološka istraživanja, kao i zaključci na koje navode pisani izvori pokazali su da je manastir u doba obnove Pećke patrijaršije doživeo izvestan procvat, te je proširen manastirski kompleks, a na crkvi dograđene pevnica i priprata, kao i da je prepravljan središnji deo naosa. Delovi mermernih svećnjaka koji i danas postoje deo su bogatog kamenog nameštaja iz tog doba. Takođe, crkva je živopisana, o čemu govore fragmenti koji su danas vidljivi na južnoj pevnici. Ono što je još zanimljivo jeste da je manastirski kompleks imao vodovod, o čemu svedoče ostaci pronađenih kamenih cevi. Vodovod, pored Kumanice u to doba imala je i Mileševa.  Manastiru  Kumanica ovu pogodnost koja je u mnogome olakšavala svakodnevni život  priložio je  čuveni štampar i XVI veka, Božidar Vuković.

Tokom radova na izgradnji pruge, 1970. godine,  na severnom delu, slučajno je pronađena ostava novca. Ne zna se tačno koliko je novca bilo u zemljanom loncu koji je iskopan, pošto je do stručnjaka došlo samo deset zlatnika i 19 srebrnjaka, i to su bili različiti primerci novca: od onog kovanog u Španiji, preko Francuske, Holandije, Mletačke republike do Dubrovnika  iz vremenskog razdoblja od pete do devete decenije XVII veka. Pretpostavlja se da je novac bio deo nečijeg ličnog imetka koji je pokopan oko 1690 godine, tokom Velike seobe.

Zanimljive podatke pružaju i kasniji pomeni manastira, kao onaj iz 1710. koji je ispisan na zadnjoj strani Prologa iz 1580. u kome se govori o „čudnim skakavcima“ koji su došli sa istoka i uništili letinu, kao i o početku rusko- turskih sukoba[2] kao i da  tokom te godine jeromonah Jovo i đakon Novak prepokrivaju crkvu i kelije. Ovo nam već pruža i podataka o aktivnostima unutar manastira, kao i sledeći zapis, takođe iz 1710., ali pisan drugom rukom o tome kako je na posed manastira došao Antonije Prpić, koji je tu boravio u svojstvu sahibije, vodeći sporove oko poseda.[3] Manastir se u to doba, po svemu sudeći, nalazio na trgovačkom putu prema Sjeničkom polju, budući da materijalni tragovi iskopina severno od komleksa upućuju na postojanje, najverovatnije, trgovačke naseobine.

U narednom XVIII veku manastir je zapusteo, ali se ne može precizno utvrditi ni povod, ni godina.  Na jednom listu koji se čuvao u kutiji relikvijaru manastira Dragović, postoji zapis iz koga se saznaje da je Kumanica zapustela i prvi put se pominju mošti Sv. Georgija:

„…Svete i mnogoisceljujuće njegove mošti nađoše se u razurušenom manastiru Kumanica na reci Limu i zbog rušenja manastirskog razdrobiše se mošti na delove teškoga duga radi i nevolje. Svima koji s verom žele neke delove, poveravamo da nisu imena radi prodate, nego iz potrebe date. Takođe, svi koji ih žele videti- one se nalaze u Bijelom Polju kod Antonija Simonovića“. Papir je overen sa dva kumanička pečata, po tadašnjim propisima to je bilo dovoljno za potvrdu autentičnsti. Odavde saznajemo i da je manastir bio u dugovima, i da je zarad teškog materijalnog stanja morao da se odluči na prodaju moštiju u komadićima, a za verujući narod, jedna častica ima istu moć kao i cele mošti. Takođe, druga manastirska relikvija, mošti Sv. Haralampija, bile su prenete u  manstrir Nikoljac kod Bjelog Polja, i čuvane u srebnoj kutiji sa natpisom darodavca, gde je i upisan datum: 1776. godina, pa se za istu vezuje i „zapustenije“ Kumanice. Postoji pretpostavka koja se smatra najverovatnijom da je do napuštanja crkve te godine, ili nešto ranije,  došlo zbog urušavanja same građevine, odnosno zbog pucanja monolitnih kamenih stubova na koje se naslanjala konstrukcija potkupolnog prostora“.[4]

Kao takav, manastir je, skriven u bespuću Kumaničke klisure, dočekao i probijanje pruge Beogad –Bar kada se veliki deo javnosti usprotivio prvobitnoj trasi koja je trebalo da pređe preko ostataka crkve. Pruga je izmeštena 5 m dalje od planirane trase, što je bilo jedino moguće u datim okolnostima, a železnički ambijent sa obližnom stanicom, zamenio je netaknutu prirodu kao okoliš, kao i jednu vodenicu potočaru koja se nalazila ispod manastira.

Ruševine manastira obišao je 1926. godine Aleksandar Deroko koji je izvršio izvesna skiciranja ostataka. Nešto kasnije na isto mesto, prilikom jedne ekspedicije sa ciljem da se prikupe podaci o srednjevekovnom kulturnom nasleđu, na ruševine Kumanice stigli su izaslanci Uprave dvora Nj. V. kralja Aleksandra, a tokom leta 1933. ruševine je precizno snimio i arhitekta Đurđe Bošković. Sve do izgradnje pruge Beograd-Bar kumaničko svetilište nije privlačilo pažnju istraživača.

Pitanje ktitora manastira i ostalo je nerazjašnjeno i mada se u pomenutom zapisu jeromonaha Zaharija pominje ktitorska porodica, i moguće je da se radi o nekome ko je u izvesnom periodu obnove ili dogradnje bio ktitor neke od faza u podizanju manastira. Takođe, neutemeljeni su navodi izvučeni iz analogija sa ktitorskim imenima iz porodice Nemanjić koja  su se najčešće pominjala u većini tadašnjih manastira. Narod je sačuvao predanje da su manastir podigli monasi iz Kumanova, pa odatle i njegov naziv. Najverovatnije, po mišljenju mnogih, jeste da je ktitor bio neko od lokalne vlastele

U Kumanici se čuvane  mošti svetog Haralampija, episkopa Magnezije, koje su , nakon što je Kumanica zapustela, zajedno sa moštima Sv . Grigorija završile u manastiru Dragoviću. Postoji predanje da je porodica Pržić iz Bijelog Polja pokušala da postigne nagodbu po kojoj bi se mošti čuvale u manastiru Nikoljac a „prihod koji padne na sveca“ delio po pola[5]. Kako monasi nisu pristali na pogodbu, Pržići su rasparčali mošti i prodavali ih na komadiće. Kako se obično i završavaju predanja ovakvih sadržaja, zbog skrnavljenja svetinje, ova porodica je tokom vremena potpuno izumrla. Što se tiče moštiju Svetog Grigorija Kumaničkog , niti je srpska pravoslavna crkva kroz istoriju kanonizovala ijednog episkopa ili bilo koga drugog ko bi odgovarao opisu Sv. Grigorija, niti se zna ko je svetac čije se  mošti (delovi) danas nalaze u Kumanici, a po mišljenju istraživača, radi se o lokalnom, spontano izniklom kultu koji nije do kraja uobličen.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, a rad na terenu realizovan uz  pomoć protojereja stavrofora Marka Papića iz Priboja, i sa blagoslovom igumana manastira Kumanice, Nikolaja.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa mileševskog  G. Atanasija .

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Pojašnjenja:

[1] Nešto ranije, pominje se u uništemom Kruševskom pomeniku, ali bez jasnog konteksta, samo kao geografska odrednica

[2]  Danica Popović i Marko Popović, Manastir Kumanica na Limu,

[3]  Isto

[4]  Isto

[5] Isto

Korišćena literatura:

Manastir Kumanica na Limu: Danica Popović Marko Popović, odakle su preuzete i fotografije pečata i osnove crkve iz 1971. godine