Umetnost

„..I sada bolesnici koji tamo dođu, od te banje zdravlje pocrpe..“- Manastir Banja

Posted: 31. avgusta 2019. u 21:58   /   by   /   comments (0)

Na bregu na desnoj obali Lima, u istoimenom naselju odvajkada cenjenom po izvoru lekovite vode, ističe se monumentalna građevina manastira Banja. Pretpostavlja se da je ovaj kraj oduvek bio naseljen, zahvaljujući upravo  izvoru mineralne tople lekovite vode a pored one telesne potrebe: zarad lečenja bolesti, mnogi  u Banju, baš zbog manastirske svetinje, dolaze i  po duhovno okrepljenje.

Manastir ima izuzetno značajnu ulogu u duhovnom i kulturnom životu Jugozapadne Srbije i Polimlja. Jedno vreme je manastir bio i sedište Dabarske episkopije. Mnogi bitni podaci o istoriji manastira su danas nepoznati.

U srednjem veku manastir Banja je pripadao župi Dabar (Dabar je pripadao staroj Raškoj) koja je obuhvatala srednji i donji tok Lima. Naziv Dabar je kod južnih Slovena označavo pojmove: dolina, šuma, tesan do. Od XIII veka za ovaj kraj rasprostanjenje i naziv „Banjska zemlja“. Ovo mesto bilo je značajna stanica karavanskih puteva koji su povezivali današnju Bosnu, Srbiju i Crnu Goru.

Na osnovu oskudnih izvora zna se da je Banja kao ugledno manastirsko središte funkcionisala i pre Nemanjinog doba, odnosno postojala je pre 1168. godine, ali se ne zna ko je podigao prvobitnu crkvu, gde se tačno nalazila, niti kako je izgledala.

Godine 1219/1220. godine, prvi poglavar samostalne srpske arhiepiskopije, Sveti Sava, postavio je episkopa u Banji, u skladu sa oblasnim sistemom države i  već postojećim ugledom manastira.  Svakako da je jedan od razloga bio i potreba za uspostavljanjem snažnog crkvenog središta u blizini Bosne, a razlog tome bila je  borba protiv bosanskih bogumila, koji su u nemanjićkoj državi proganjani kao jeretici.

U manastiru se nalaze tri crkve – crkva Sv. Nikole, paraklis Uspenja Presvete Bogorodice i crkva Sv. Ilije, što je svakako dragocenost svoje vrste i nešto slično ima samo Pećka Patrijaršija koja u svom sastavu ima četiri crkve.

Sveti Nikola, katolikon[1] manastira, je na mestu neke starije građevine (ne znamo pouzdano koje), a ispod njenih temelja nalaze se i ostaci višeslojnog groblja. Mala crkva Uspenja Bogorodičinog (zidana kao paraklis[2]) je kasnije prizidana uz Sv. Nikolu sa južne strane, a danas obnovljena Crkva Sv. Ilije (i ona mlađa od Sv. Nikole) je na oko 1 m udaljenosti od severnog zida katolikona.

Nije utvrđeno mesto crkve u kojoj je 1219/1220. godine  postavljeno sedište dabarske episkopije. Nije poznato šta se, potom, dešavalo sa manastirom do perioda oko 1328/29. godine, kada je građena današnja Crkva Sv. Nikole.

Pouzdanih podataka o ktitoru Sv. Nikole nema. Legenda povezuje obnovu crkve za Stefana Uroša I(1243– 1276)[3]. U Tronoškom rodoslovu (XVIII vek) nailazimo na podudarnost sa narodnim predanjem. U njemu piše: „Stefan Uroš još pre svoje vladavine imao je na celom telu svome neku gubu [kraste], od nje je bio isceljen kroz san, javljanjem Sv. Oca Nikole Mirlikijskog, koji mu naredi da se izmije u Banji koja teče blizu reke Lima u Raškoj, i tako umivši se isceljen je bio, i zbog toga je nazvan hrapavi kralj. I kada je u Raškoj kraljevao podiže tamo manastir preveliki kod te banje, blizu izvora, u ime dobročinitelja Sv. Oca Nikole, koji i danas vide oni koji tamo dođu, iako je inače zapusteo; i sada bolesnici koji tamo dođu, od te banje zdravlje pocrpe. U toj banji voda kao da je na vatri grejana.“ Uroš je u narodu bio poznatog i kao Uroš Hrapavi (zbog promuklog glasa), a izgleda da je predanje tu „hrapavost“, nakon vekova zaborava, pripisalo kožnoj bolesti, pošto Uroš nije ktitor ove crkve. Kasnije su još neki hroničari i putopisci pominjali Uroša I kao ktitora. Zanimljiv je zapis Petra Mrkonjića[4], koji kaže: „Priča se da je jedanput došao u Banju kod manastira srpski kralj Uroš sa svojim vojnicima koji su bili šugavi te se kupali u Banji. Kad su se vraćali natrag iz Banje, došavši u selo Kratove muke su im se prekratile te otuda selu ime Kratovo. Kad su došli u selo Rutoši, kraste od šuge su im se zarutile, te otud i ime selu Rutoši, a kad su došli u Radoinju tu su sasvim izdravili pa se zaradavali te otuda i selu ime Radoinja.“

Ovde napominjemo da su svi srpski vladari iz loze Nemanjića nosili, pored ličnog imena i ime Stefan, a da su ime Uroš, pored pomenutog „Hrapavog“, nosili i Milutin, Stefan Dečanski i carevi Dušan i Uroš V (Nejaki). Moguće je da je narod, a kasnije i stari pisci, pomešao dva Uroša, jer se gotovo izvesno može tvrditi da je Manastir Banja obnovio kralj Stefan Uroš III Dečanski sa sinom, tada mladim kraljem Dušanom. (Postoje i tvrdnje da je kralj Dragutin bio ktitor, ali to je manje verovatno). Moguće je da je pre obnove stari hram bio porušen u sukobu Dečanskog i Dušana sa bosanskim vladarima Kotromanićima, no ni to nije pouzdano.

Po svoj prilici je Banja obnovljena u vreme Stevana Dečanskog i Dušana, u drugoj polovini dvadesetih godina XIV veka, što se zaključuje na osnovu ktitorske fresko-kompoziciji na južnom zidu naosa crkve, koja je naslikana 1571. godine, a koja ponavlja istu kompoziciju iz iz XIV veka.

Crkva Sv. Nikole ima osnovu u obliku upisanog krsta, sa polukružnom apsidom i dve apsidiole na istoku, naosom, pripratom i prostranim otvorenim tremom na zapadu, podignutim na četiri masivna zidana stupca. Naos i pripratu nadvisuje po jedna kupola, danas identičnog oblika. Do obnove početkom XX veka nad pripratom je bila slepa kalota umesto kupole. Crkvu osvetljavaju monofore i bifore malih dimenzija sa tranzenama. Fasade su sa veoma jednostavnom i svedenom geometrijskom profilacijom. Na zapadnom portalu (između naosa i priprate) sačuvana je srednjovekovna kamena plastika. U severnom delu trema, u kome su očuvani delovi slikane dekoracije, nalazi se zvono.

Program fresko-slikarstva je izuzetno bogat, s obzirom na značaj i veličinu crkve. Kako je u vreme partijarha Makarija Sokolovića (1557–1571) crkva dobila novi sloj živopisa, preko starog iz XIV veka, te danas u hramu imamo naporedo freske iz oba navedena perioda. Na pojedinim zidovima oba sloja živopisa su uništena, tako da je dobijen prostor da se pored starog sloja uporedo postavi noviji (restauratorskim postupkom prenošenja malternog sloja na drugu podlogu), čime postaje očigledno da je novi sloj ponavljao program starijeg sloja živopisa.[5]

U okviru uobičajenog programa oslikavanja, na južnom zidu naosa predstavljeni su vladari ktitori, Stefan Dečanski i Dušan, a uporedo sa njima prikazan je i episkop dabarski Nikola čije su zasluge u obnovi hrama izuzetne, i to tačno iznad groba u arkosolijumu[6]za koji se smatra da je njegov. Iznad vrata koja vode iz crkve u pripratu nalazi se fresko-natpis iz tog doba koji kao ktitora navodi samo StefanaIII Uroša (Dečanskog). U priprati se nalazi samo živopis iz doba Makarijeve obnove. Tu su naslikane i scene iz Žitija Svetog Nikole, patrona hrama.

Poseban značaj banjski Sv. Nikola ima kao crkva za koju su, moguće je, ktitorska prava[7] preuzeli članovi porodice Vojinović, oblasnih gospodara koji su držali veliki posede u današnjoj jugozapadnoj Srbiji, delovima severne CrneGore i istočne Bosne i velikom deo Hercegovine.

U podu oltara, naosa, priprate i trema crkve nalazi se veći broj nadgrobnih ploča. Većina je u fragmentima, ali su neke sačuvane u celini. Desetak ploča ima više ili manje očuvane natpise, koji pokazuju da su u crkvi, pored istaknutih sveštenih lica, bili sahranjeni i pojedini vlastelini i članovi njihovih porodica. Nažalost, tokom obnove XIX veka ploče su izmeštane, kako bi se koristile u postavljanju novog poda, tako da danas nisu na svojim prvobitnim mestima.

U crkvi je 1363. godine sahranjen veliki knez Vojislav Vojinović (među namoćnijim velikašima nakon raspada carstva), pre njega veliki čelnik Dimitrije, takođe rodom od Vojinovića, i Vitoslava[8] (natpis je nedovoljno čitak), majka župana Nikole Altomanovića, poslednjeg oblasnog gospodara iz porodice Vojinović. I monah Mihailo, koi počiva ovde, rođen je kao Lazar Vojinović. U podu crkve je i nadgrobna ploča monahinje Marte, majke episkopa Nikole, u čije doba je hram obnovljen, kao i ploče jednog broja duhovnih lica.

Jedino klesana amvonoska rozeta sa orlovima zauzima prvobitan pravilan položaj, dok su sve nadrobne ploče, nakon izmeštanja, poređane bez određenog sistema.

Uz veliku crkvu je verovatno još u srednjem veku dozidan paraklis Uspenja Bogorodice, dok je sa severne strane u XVI ili XVII veku podignuta crkva Sv. Ilije.

Neizvesno je šta se dešavalo sa manastirom nakon poraza Nikole Altomanovića (1366– 1373). Mavro Orbini[9] kaže da je u Banji boravio oslepeli Nikola, dok drugi izvori navode da je u tom periodu Banja pripojena državi bosanskog kralja Tvrtka ida je episkopija ukinuta, odnosno preseljena u Mileševu (za drugu tvrdnju nema čvrstih dokaza, no uglavnom se posle tog vremena dabarska episkopija izvesno vreme ne pominje).

Banja je pala pod tursku vladavinu  najkasnije 1463. godine, nakon čega je moguće da jedno vreme manastir nije funkcionisao, a verovatno je pod Turcima delimično i stradao. Nakon prekida, manastir se prvi put pominje 1530. godine, kada ga je posetio putnik Benedikt Kuripešić, i zapisao da manastir, i pored teških prilika, radi.

Nakon teškog perioda, kada je srpska crkva izgubila autokefalnost i potpala pod jurisdikciju Ohridske arhiepiskopije (crkveni poglavari su bili Grci), Makarije Sokolović 1557. obnavlja srpsku patrijaršiju (ponovo je ukinuta 1766. godine), kao njen prvi samostalni poglavar posle propasti srednjovekovne države. U to doba Banja je povratila svoj nekadašnjeg ugleda, pre svega zahvaljujući Makarijevom zalaganju, i postaje jednan od najznačajnijih crkvenih centara u srpskim krajevima. Sam patrijarh Makarije je, kako izgleda, duže boravio u Banji radi lečenja na njenom toplom izvoru, a može se pretpostaviti i da je, poreklom sa obližnjih prekodrinskih brda, bio vezan za ove krajeve. Crkva je tada obnovljena, na žalost ne znamo u kojoj meri. Današnji izgled crkve u znatnoj meri odgovara onom iz Makarijevog doba. Danas se u porti manastira, južno od crkve, mogu videti ostaci zidova trpezarije koju je, po rečima monahinje, podigao Makarije.

U Banji se odigrao krupan događaj u istoriji srpske crkve – Makarije je na tom mestu,na saboru srpskih arhijereja u tremu Sv.Nikole, predao patrijaršijski presto svom rođaku, hercegovačkom mitropolitu Antoniju, u strahu da u slučaju svoje smrti, u metežima oko nasledstva ne bude ukinuta dragocena tekovina – samostalna patrijaršija.U spomen na taj događaju fresko-kompoziciji na severnom zidu priprate su, uz episkopa Nikolu (nastojatelja obnove iz XIV veka), naslikani i patrijarh Makarije i njegovi rođaci Antonije i novobrdski mitropolit Dionisije. Ponovno živopisanje, odmah nakon 1571. godine, je bilo najzamašniji poduhvat u obnovi crkve. Pojedini delovi ovog živopisa, za koji su karakteristične izuzetno velike figure, predstavljaju najlepša likovna ostvarenja tog vremena u našoj umetnosti.

U Makarijevo doba ponovo je Banja episkopsko sedište, ne zna se tačno od kada, ali je to, po svim dostupnim izvorima, bilo od 1573. godine do kraja istog veka. U vremenu nakon obnove, Banja je uspostavila i dobar ekonomski položaj, uz velike posede i metohe – manastire Uvac, Dubravu i Mažiće, a procvat se ogleda i u vrednim predmetima koji su sabrani u riznici.

Manastir je verovatno zapusteo sredinom XVII veka, nakon Velike seobe, i u takvom stanju bio do sredine XIX veka.Prve podatke o njemu nakon duže vremena daje Ivan Franjo Jukuć, bosanski franjevac, 1852. godine. On piše: „Ovo je zapušten kaluđerski samostan, gotov cijel i sada. Kod njega su toplice. Po trijemu jelići i borovi rastu. Uspomena gorka turskog barbarstva. Od druma je po sata udaljeno, a kad je samostan bio onda je tude drum vodio i kaluđeri morali su badava Turke dočekati. I sad se jednom tude zbor na godinu kupi i liturgija drži. Kazivaše mi zaptije kako je to plemenito mjesto. Kraj vrućega izvora ima drugi bistre, studene vode. Bašte plemenite sad su šumom zarasle i otud je ugodan pogled na sve 4 strane“.

Godine 1853. sveštenstvo i narod, uz izvesnu pomoć srpske kneževine (napominjemo da je Banja tada još uvek bila u Turskoj) započinju obnovu manstira. Tada je gotovo u potpunosti razorena Crkva Sv. Ilije, kao bi se obezbedio materijal za obnovu velike crkve. Iskorišćeni su lepo tesani blokovi sige i za popravku crkve Uspenja.

Na Sv. Nikoli skinut je krov od škriljca i stavljen od „lučevog crepa“, odnosno od šindre, dok je danas na crkvi limena prekrivka. Krečom su zamazane freske na spoljnim zidovima, a tada su pomereni i otvoreni mnogi grobovi, kako bi se kamen iskoristio za popločavanje poda. Obnova je, kao što je to tada bio čest slučaj, izvedena uz mnoge pogreške, što je svakako posledica teških uslova i nedostatka stručne pomoći. Iste godine kad započinje obnova u jednoj manstirskoj ćeliji otvorena je i škola.

Banja je ponovo duhovni centar Polimlja, a tu se okupljaju i predvodnici ideje o nacionalnom oslobođenju. Kada je 1875. godine buknuo ustanak protiv Turaka, jedan od vođa bio je arhimandrit Banje Prokopije Bujišić. Ustanici su čak nakratko oslobodili Priboj, ali je ubrzo sledila propast ustanka, a Turci su zapalili Banju, kada je gotovo u potpunosti stradala crkva Uspenja. U manastir se useljava turska posada.

Velika obnova sprovedena je 1899–1902. godine, o čemu svedoči i ploča kraj ulaza u pripratu, pod tremom, na kojoj stoji da se to desilo u vreme sultana Abdul Hamida, zalaganjem arhimandrita Gedeona Marića,a zabeleženo je da je na svetkovini povodom završetka radova, među gostima bio i veliki broj turskih zvaničnika.

U obnovi su iznova sazidana oba kubeta, odnosno slepa kalota nad pripratom je pretvorena u kupolu (sa prozorskim otvorima), u unutrašnjosti su izrađene ikonostasna pregrada, arhijerejski presto i dve pevnice. Ubrzo je u okviru manastira sazidana škola.

Arheološka istraživanja banje otpočela su početkom sedamdesetih godina XX veka. Veoma značajan doprinos istraživanjima povesti Banje dala je Mirjana Šakota, istoričar umetnosti.

U okviru istraživačkih radova 1974. godine, kada su istraživane izmeštene grobne ploče, ispod prvobitnog poda, sa južne strane ispred oltara, pronađena je sakrivena crkvena riznica, koja je danas svakako jedna od najznačajnijih zbirki te vrste na našim prostorima. Preko 40 predmetaje bili sakriveno u drvenom kovčegu (koji je istrulio), svaki pojedinačno uvijen u finu tkaninu.

Najmlađi predmet riznice je srebrni krst izuzetne izrade, sa natpisom da ga prilaže mitropolit temišvarski Josif 1693/94. godine. Postoji pretpostavka da se Josif, jedno vreme mitropolit, povukao sa pređašnje dužnosti i živeo u Banji (možda kao iguman), i da je on izuzetno brižljivo zakopao riznicu, sa svojim prilogom na vrhu kovčega – srebrnim krstom. Kako o njemu više nema pomena nakon navedene godine, moguće je da je nakon toga sa kaluđerima stradao, ili pred turskom odmazdom izbegao, a ove vredne predmete sakrio dok ne dođu bolja vremena.

U kovčegu su pronađeni krstovi, kadionice, putiri i darohranilnice, a preko njih su bili poređani oni osetljiviji – ripide i čaša od gorskog kristala, i preko njih Josifov krst. Svi predmeti su od belog ili pozlaćenog srebra, sa ili bez dragulja, ili od gorskog kristala i kosti okovanih u srebro. Izuzevši činjenicu da su drveni delovi krstova istruleli, sve ostalo je pronađeno u odličnom stanju očuvanosti.

Posebno mesto u riznici imaju dve ripide koje je manastiru darivao patrijarh Makarije Sokolović, iz 1559–1560. godine (pored dečanskih ripida, napravljenih u isto vreme, najstarije očuvane u Srbiji).Izrađene su od pozlaćene srebrne legure, i mogućeje da su rad kujundžije Mihaila Desisalića iz Sarajeva.

Patrijarhov dar su i kivot – darohranilnica (u darohranilnici se čuvaju preostali osvećnih euharističnih darova), verovatno rad domaćeg majstora.

Izuzetno vredan predmet je i čaša od delimično pozlaćenog srebra i gorskog kristala (kod nas nazivanog turcizmom „biljur“), iz XV–XVI veka, verovatno mletačke izrade, kao i krst sa kristalom iz istog perioda.

Svaki od 40 predmeta riznice zaslužuje posebnu pažnju, a mi ćemo ovde pomenuti još zlatni krsta kneza Mihaila iz Pavorana, putir jeromonaha Prohora, kandilo Save i Draška, sve poteklo iz XVII veka.

Riznica je od 2007. godine vraćena u manastir Banja, budući da je od otkrivanja do te godine bila deo postavke Muzeja Srpske pravoslavne crkve u Beogradu, i  smeštena u Bogorodičin paraklis, u kome je delimično očuvana kompozicija arhijerejske luturgije na mestu nekadašnjeg oltara.

Pojašnjenja pojmova:

[1]Katolikon – glavna manstirska crkva.

[2]Paraklis – manja crkva sazidana uz glavnu crkvu.

[3]Kod imena vladara date su godine njihove vladavine, a ne rođenja.

[4]Pseudonim Atanasija Pejatovića(1875–1903), istoričara, etnografa i slikara, profesora pljevaljske gimnazije.

[5]Noviji sloj maltera sa freskama iz XVI veka je skinut sa onih iz XIV veka, fiksiranjem s lica na podlogu, da bi nakon restauracije bio nanesen na slobodan prostor zida.

[6]Arkosolijum – lučno zasvedena niša, u koju se postavlja sarkofag.

[7]U srednjem veku postojala je institucija prenošenja ktitorskog prava, obično u slučajevima kada prvobitni ktitori nisu više bili u mogućnosti da se staraju o svojoj zadužbini. U slučaju Manastira Banja postoji pretpostavka da su Vojinovići preuzeli ta prava na osnovu srodstva sa Nemanjićima. Kao dokaz te pretpostavke uzima se činjenica da im je Banja bila grobna crkva, kao i to da nije poznato da su Vojislav Vojinović i njegov sinovac Nikola Altomanović podigli neku drugu zadužbinu.

[8]Vitoslava je bila ćerka vojvode Mladena, a sestra Branka Mladenovića, rodonačelnika dinastije Branković. Bila je udata za Altomana, brata velikog kneza Vojina.

[9]Mavro Orbini (1563–1610), dubrovački benediktinac, autor čuvenih spisa Kraljevstvo Slovena, dao je brojne podatke o istoriji Srba.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, a rad na terenu realizovan uz  pomoć protojereja stavrofora Marka Papića iz Priboja  .

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa mileševskog  G. Atanasija .

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.