Umetnost

Vila, u narodnoj pesmi, oplakuje paljenje sela i kršanjske crkve

Posted: 6. novembra 2018. u 16:50   /   by   /   comments (0)

Podignuta pored reke Beli Rzav, na nekada nenaseljenom terenu, uz izvor, današnju česmu, crkva Svetog Vaznesenja Hristovog u Kršanju, čuva crkvene knjige-Protokole od 1837. godine, od kada su, zaslugom sredara Rujanskog, Jovana Mićića, Zaovine i Mokra Gora pripojene Srbiji. Do iste godine ova sela su pripadala Dobrunskoj Mitropoliji, a predanje kaže da je prvobitna crkva u Kršanju bila metoh manastira dobrunskog. Godine 1893. Mokra Gora je postala sedište parohije, a narod je pričao da je crkva u Kršanju postojala i 300 godina pre toga. U Letopisu crkve mokrogorske  navodi se ovo predanje, a zanimljvo je da se, indirektno, pominje i Velika seoba navođenjem razloga zbog koji se narod iselio, ili iseljavao, iz ovih krajeva: „glad, kuga i turski zulum“.  Postojanje ove crkve, po usmenoj reči, takođe zabeleženoj u Letopisu, vezuje se za „najstariju mokrogorsku porodicu, Šarčević“ koji su kao „povratnici iz novonaseljenih mesta(…)“ čuvajući koze po vrletnim stenama kod Šarčevića kuća, jednom prilkom u gustom pavitnjaku izgubili nekoliko koza. Čuli su njihov glas, ali se koze na poziv kozara ne vraćaju. Pođu da ih traže po njihovom glasu, i nađu ih u otvorenoj crkvi“. Takođe se citira predanje po kome je u crkvi, kakvu su zatekli kozari, sve bilo nedirnuto „onako kako je ostavio kaluđer ili sveštenik prilikom svog begstva“. Budući da je sve bilo obraslo pavitom kojoj treba dosta vremena da se razvije  u veliku biljku, bilo je jasno da mokrogorski kraj dugo godina bio pust.

Prvi pouzdani podaci o crkvi potiču s početka XIX veka, kada su za vreme Prvog srpskog ustanka stradale brojne crkve u Starom Vlahu. U istom danu 1809. godine zapaljene su crkve u Kućanima, Ojkovici i u Mokroj Gori. Postoji podatak da je ovo učinio „jedan turski vojskovođa idući iz Bosne“. U ovom kraju, inače, zbog neplodne zemlje, nije bilo naseljavanja Turaka, ali su bili česti upadi od Drine.To je bilo prvo poznato razaranje mokrogorskog hrama, od ukupno tri stradanja. Odmah nakon spaljivanja crkve, narod je podigano novu- brvnaru, ali ni ona nije bila dugog veka. Kaže se da ju je zapalio „“Šeća“ ,kadija Višegradski Šeća, koji je crkvu prvo poharao, a potom popalio celo Kršanje“. Pominje se 1834. godina kao godina drugog stradanja kršanjske crkve.

Kada su se sukobi stišali, godine 1844. na zgarištu crkve podignuta je nova, od tvrdog materijala, u doba intenzivne izgranje, kada je u Srbiji podignut veliki broj crkava od trajnijih materijala, umesto tradicionalnih crkava-brvnara. Iste godine crkva je osvećena, a ovaj čin obavio je Episkop Užički Nikifor Maksimović. Tom prilikom episkop je u ckrvu doneo antimins, koji je osvećen “meseca februara godine 1843. u Račku. Ovaj atnimins se kasnije čuvao u kapeli Zaovinskoj. Pominje se postojanje antiminsa iz 1837 . godine koji je osveštao isti episkop. Postoji zapažanje da je antimins iz 1837. godine pisan slovenskim pismom, dok je onaj iz 1844.”pisan grčkom ortografijom okolo dok je posveta slovenska”, a isti takav se nalazi i u novoj Mokrogorskoj crkvi. Nakon četiri godine crkvena opština je angažovala ohridskog zoografa Nikolu Jankovića da naslika ikone.

U Javorskom ratu Turci su prešli granicu i popalili Mokru Goru, Kršanje i Zaovine (1876). Crkva u Kršanju je ponovo stradala, kako se navodi „na Petrovdan“ a narod i sveštenik uspeli su da spasu „dva antiminsa, prestone ikone, carske dveri koje su čuvane u crkvi staparskoj do novog osvećenja 1893. godine .

U Letopisu je sačuvana narodna epska pesma o paljenju Kršanja, koja je zapisao Milomir Ostojić. Ovu pesmu je publikovao i Dragiša Milosavljević u svom članku „Mokrogorska crkva Sv. Vaznesenja u Kršanju“ (SAOPŠTENjA XX/XXI, Beograd, 1988/89.)

„Bjela je klikovala vila,

sa Zvoznice visoke planine,

Kako kliče u Kršanje viče:

Bjeloj kuli Tavonjića Pavla,

al se Pavla doma ne desilo

već to čula Tavonjina ljuba,

na čardaku na meku dušeku

kako čula na noge skočila,

i od sebe jorgan oturila

na srčali pendžer istrčala

i srčali pendžer otvorila,

na njega ce mlada naslonila

ona sluša šta govori vila:

Đe si danas Tavonjiću Pavle,

Đe si danas nigde te ne bilo?

Evo danas dopadoše Turci!

Do bijele u Kršanju crkve,

pogubiše tvoga milog baba

mila baba Tavonjić Iliju!

I rusu mu odsekoše glavu

pred bijelom kulom Šarčevića.

Već čuni me Tavonjiću Pavle:

Kupi roblje bježi u planinu!

Ali vili ljuba odgovara:

Muči vilo grlo te boljelo,

ti ne kuni Tavonjića Pavla,

ovde nije Tavonjiću Pavle

otišo je na Javor planinu

te razgoni po Javoru Turke…“

(Iz Letopisa mokrogorskog)

Tokom Javorskog rata i ovog paljenja crkve  stradao je Ilija Tavonjić-Čančarević, jedan od obnovitelja hrama 1844. godine. Kako se veruje, Ilija je, saznavši za turski napad, skinuo crkveno zvono i zakopao ga u blizini crkve i „nije imao vremena da se vrati već se uputi Šarčevića kućama, i čuvši u kućama lupu, misleći da je narod još tu, pozove Panta Šarčevića  i reče: Bežite, evo Turaka! A Turci izađu iz kuća i na cepalu mu otseku glavu i tako da se do današnjeg dana ne zna gde je zvono zakopano“. Upravo ovaj događaj opevan je u zapisanoj pesmi u Letopisu.

Na temeljima stare crkve podignuta je nova, od rečnog oblutka i kreča i osvećena je 1. oktobra 1892. , a osvećenje je izvršio Miloš Đurić, okružni paroh, po blagoslovu Episkopa užičkog Save Dečanca. Međutim, novoizgrađena crkva je brzo počela da puca usled težine materijala i sleganja nasutog terena na kome su udareni temelji, naročito apsida oltara, a zabeleženo je da je „kroz pukotine mogao da prođe čovek“. Do 1934. crkva je potpuno renovirana: „udaren je nov patos, ikonostas prefarban i doteran, stub vrata spušten i crkva izmalana“.

Arhitekstura hrama Sv. Vaznesenja

Crkva je jednobrodna građevina sa naglašenom polukružnom apsidom na istoku, pokrivena dvoslivnim krovom. Tavanica je zasvedena, bez kupole. Svojom svedenom arhitekturom ovaj hram se svrstava u veliku grupu jednostavnih seoskih crkava podizanih u oslobođenoj Srbiji, bez istaknutih stilskih obeležja, koje su se razlikovale od većine novopodignutih gradskih hramova projektovanih po evropskim uzorima.

Enterijer crkve je podeljen na oltar, naos i pripratu, odeljenih parovima pilastera koji nose lukove. Unutrašnjost crkve je svetla – u naosu su ukupno tri prozora (dva na južnoj strani i jedan na severnoj, pored koga je bočni ulaz), a oltarski prostor osvetljava jedan prozor. Proskomidija i đakonikon su svedeni na dve plitke niše.

Novi hram je podignut od kamena i pritesane sige. Sigom su ozidane gornje zone i svodovi, zbog lakoće i trajnosti materijala. Nad lučnim zapadnim portalom nalazi se predstava Isusa Hrista iz skorašnjeg perioda, i izrađena u tehnici mozaika. Plastična dekoracija kamene fasade svodi se na profilisane ivice timpanona, kakve nalazimo i ispod krovnog venca. Kameni zid je u kasnijim prepravkama fugovan. Godine 1934. metalnim utegama ojačavani su zidovi crkve, a 1976. postavljen je sadašnji limeni krov.

Ikonostas

Drveni ikonostas, obojen tako da podražava mermer, postavljen je početkom XX veka. Ikone (izuzevši carskih dveri) su naslikane 1911. godine i delo su lokalnog majstora.

Bočno od carskih dveri su ikone Sv. Stefana arhiđakona i Bogorodice sa malim Hristom, dok su južno Isus Hristos i Jovan Preteča. U drugoj zoni ikonostasa su Krštenje Hristovo, Rođenje Hristovo, Tajna večera, Preobraženje, Rođenje Sv. Jovana Krstitelja (kao i ostale ikone u ovom nizu, rađena po zapadnjačkom ikonografskom predlošku). U vrhu ikonostasa je Raspeće pored koga su, sa bočnih strana, predstave jevanđelista – Matej i Marko smešteni su sa severne, a Jovan i Luka sa južne strane.

Od ove celine, koja je bez značajnijih umetničnih vrednosti, za istraživače su daleko značajnije carske dveri, sa ikonopisom Nikole Jankovića iz 1848/1849. godine. U isto vreme Janković je bio angažovan na izradi ikona za hram Sv. Ahilija u Arilju, te je moguće da su Mokrogorci iskoristili njegovo prisustvo u ovom kraju. Nikola Janković je bio relativno skromnog slikarskog umeća, kada je reč o poznavanju anatomije, ali je to nadomeštao kolorističkom istančanošću i dekorativnošću u starinskom maniru – spojem postvizantijskog rukopisa i barokiziranim ukrasima.

Carske dveri iz Kršanja, sa predstavom Blagovesti i poprsjima proroka Solomona i Davida, ukrašene su duborezom na pojedinim delovima. Uz predstave proroka nalaze se priložnički zapisi meštana.

Za potrebe ovog hrama Janković je naslikao i prestone ikone Hrista i Bogorodice sa Hristom, koje su 80-ih godina XX veka prenete u crkvu u Zaovinama.  Slikao u više mesta širom Srbije, bilo zajedno sa drugim slikarima, ili sam. Često se potpisivao kao ohridski ikonopisac, a na prestonoj ikoni Bogorodice sa Hristom rađene za kršanjski hram Janković je dodao i ime sela iz koga potiče – Belice kod Ohrida.

Crkva Svetog Vaznesenja Hristovog  u Kršanju čuva i ikonu, ne umetnički toliko vrednu koliko je bitna priča vezana za nju. Radi se o ikoni Sv. Jovana Krstitelja koju je, po priči, jedan od lokalnih komunista prilikom jednog upada u crkvu, nakon Drugog svetskog rata, na nekoliko mesta probio sekirom.Takva probijena čuva se i danas, a narod je, nakon toga pričao da je zločinca nad verom stigla kazna i osveta Svetog Jovana i da je skrenuo sa uma.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, i uz saradnju na terenu sveštenika crkve Sv. Vaznesenja Hristovog, jereja, Nenada Rogića u Kršanju, .

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Korišćen materijal: Letopis mokrogorskih crkava.