Umetnost

„Uz upotrebu sile i vlasti, narod nateravan“ da gradi crkvu u Mačkatu

Posted: 4. novembra 2018. u 23:59   /   by   /   comments (0)

Crkva Svetog proroka Ilije u Mačkatu građena je, kako se tvrdi iz više izvora, na mestu starije crkve brnare iz 1809. godine, da bi potom dva puta bila rušena i ponovo podizana. U sadašnjem izdanju ovaj hram u Mačkatu zaštićeno je kulturno dobro, a zanimljive činjenica o njegovoj gradnji sadrži Letopic koji pedantno beleži sve detalje.

Godine 1852. žitelji Mačkata, Krive Reke, Čajetine i Branežaca upućuju molbu sreskom načelniku u Čajetini da im se odobri podizanje nove crkve, „od tvrdog materijala i sa tornjevima“, On opet, sa svoje strane, prosleđuje molbu okružnom načelniku u Užice, a ovaj 1853. dalje Popečiteljstvu prosvete u Beograd, koja zahtev odobrava, navodeći da se za gradnju upotrebi 13.311 groša „postojećih cerkovnih“, a da ostatak sakupi narod. Iste godine sklopljen je ugovor između Opštine i zidara Rista Stefanovića iz Užica o uslovima pod kojima bi se crkva gradila. U jesen iste, 1853. godine, Popečiteljstvo odbacuje ugovor i plan da se podigne „tako mala crkva“ u Mačkatu, i odlučuje da se gradi crkva većih dimenzija, „po novim propisima tadašnje arhitekture“, kako stoji u Letopisu.

Prema nalazu inženjera, doneta je odluka da se crkva podigne na mestu na kome se nalazi 5 ploča (spomenika) na kojima se nalazi znak krsta, i da te ploče, pri građenju, ostanu pod patosom crkve, kao i da se „ostali spomenici uopšte ne diraju, naročito dva spomenika niže od crkve sa leve strane“. Pored spomenika sa krstom koje su ostale ispod poda današnje crkve, u današnjoj porti bilo je rimskih i bogumilskih spomenika koji su korišćeni kao materijal za gradnju crkve. Od ovih spomenika je sačuvan samo po jedan bogumilski u obliku sarkofaga, postavljen zapadno od crkve, a pedeset metara od crkve, u kamenom zidu koji je okružije, vidljiv je jedan rimski spomenik.

Osnovna škola u Mačkatu izgrađena kad i crkva , 1859.

Narodno predanje govori da je na mestu crkve bilo groblje, a zabeleženo je da su tokom prve obnove crkve, 1911. godine, kada su raskopavani temelji, pronađeni brojni ostaci ljudskih skeleta.  U vezi sa ostacima skeleta koji su nađeni , u Letopisu su zabeležene reči jednog Krivorečana, koje svedoče o kasnijoj obnovi crkve: „Negde oko 1926 godine, crkvu u Mačkatu posetile su dvojica inženjera. Jedan od njih pokazao mi je jednu staru knjigu i kartu, pa čitajući iz ove knjige i obeležavajući jedno mesto na karti, on mi reče: Na ovom mestu na kome je danas crkva, izvršen je masovni pogok (verovatno značava „pokolj“, prim. a.)  bogumila, a pod ovim velikim spomenikom, sahranjen je njihov verski poglavica.“ U vezi verovanja da je sarkofag podignut kao spomenik verskom poglavici bogumila nad kojima je izvršen pokolj, potrebno je postaviti dozu rezerve, jer je malo verovatno da je nakon masakra, uništavanja svih ostalih spomenika prilikom gradnje, upravo vođi bogumilske zajednice ostavljen neoskrnavljen spomenik. No, ovakvo verovanje još uvek živi u narodu.

Godine 1855. otpočela je gradnja, i to na zemlji Spasoja i Petra Marića, kojima su, u zamenu za crkveno,  data imanja u drugom delu sela. Kako je tada odlučeno od strane nadleštva, znatan deo sredstava trebalo je nabaviti prirezom od poreskih obveznika sa teritorije parohije buduće crkve. Gradnja crkve velikih dimenzija, što je u poređenju sa ostalim crkvama na području zlatiborskih sela bilo dosta neuobičajeno,  tekla je sporo, uz česte zastoje u nabavci materijala. Uz sve ove teškoće desilo se da je u toku gradnje crkve umro glavni majstor, Risto Stefanović, ( 1858. godine), pa se sklapa ugovor o potpunom završetku radova sa novim majstorom, Kuzmanom Sotirovićem. Ovaj problem je rešen, ali iskrsava novi: ponestaje novca, gradnja crkve staje. Novi majstor, Kuzman, kao i njegov prethodnik, Risto, žali se vlastima na „dangubu“ radnika, jer materijal za gradnju ne stiže na vreme. Po naredbi okružnog načelnika, iz tog razloga, u selo pristižu dva pandura, a kasnije – četiri, da poteraju narod „da se što pre dogoni potreban materijal“. Letopis u ovom delu kaže: „U vezi sa ovim, kod naroda je i danas ostalo predanje, o upotrebi sile i vlasti, i nateravanju naroda, pa i ljudi iz drugih sela da doteravaju matrijal a naročito sigu potrebnu za zidanje svoda i tornja crkve.“

Crkva je konačno dovršena i osvećena krajem 1859. godine, međutim vrlo brzo pojavljuju se nove teškoće. Letopis o tome beleži: „Izgledi su da je materijal u svodu crkve bio više težak, nego što bi smelo biti po propisima, zato je i došlo do prskanja svoda, a pojavila se i opasnost njegovog rušenja.“  O ovome su obavešteni i eprarhija i nadležno načelstvo,   pa je 1892. sreskim aktom razrezan prirez za opravku naprslog kubeta.

Paroh Milivoje Obradović 1911. izveštava da su životi vernika ugroženi, jer postoji opasnost od rušenja gornje konstrukcije crkve. Episkop žički stoga donosi rešenje da se crkva zatvori, a pop Milivoje služi  sva činodejstva za parohijane u Čajetini do ponovnog otvaranja crkve. Prvi svetski rat zatiče Mačkat bez aktivne crkvene službe u selu, a Austrijanci koji su tokom 1915. godine ušli u selo, nisu oštetili crkvu, ali su skinuli zvono za potrebe livenja topovskih čaura, i tom prilikom oštetili kube, koje se potom urušilo. Nedugo po završetku Velikog rata, 1923. godine u porti ckrve je sagrađena drvena kapela u kojoj se obavljala služba.

Tokom dvadesetih godina XX  veka počinje prikupljanje sredstava za obnovu zidane crkve koja počinje tek 1936. godine, uz dodatnu finansijsku podršku države.

Radovi su, ovaj put, izvođeni bez zastoja, a glavni majstor bio je Bogoljub Smiljanić iz Ljubiša. Crkva je završena, i nakon 26 godina Mačkat je dobio crkvu kakva dolikuje selu sa velikim ambicijama. U septembru 1937. godine štampane su objave koje najavljuju svečanost povodom osvećenja crkve, da bi na samom činu osvećenja 3. oktobra, na, do tada nezampamćenom svečanom skupu u Mačkatu, u portu pohrlio narod u velikom broju uz prisustvo važnih  ckrvenih i državnih čelnika. Letopis o tom događaju kaže: „(…) pored Episkopa dr Irineja Đorđevića[1], koji je obavio svečano osvećenje crkve i mnogobrojnog sveštenstva i drugih javnih i političkih ljudi, osvećenju je prisustvovalo oko 10.000 ljudi.“ Ovom prilikom Radovan Stojanović, trgovac iz Mačkata, priložio je veliko zvono u spomen na roditelje Vukosava i Maru.

No, prilike nisu dale da nova crkva ostane dugo u svom velelepnom izdanju, budući da razaranja koji je doneo  Drugi svetski rat nisu zaobišla ovu svetinju. Četiri godine nakon obnove, 29. novembra 1941. godine nemački bombarderi direktno su pogodili zapadni deo crkve i kube. Ovo se, moguće dogodilo kada su nemački avioni krenuli od Užica ka jugu, tragom povlačenja parizana nakon kraha Užičke republike. U Letopisu se opisuje i ovo stradanje : „Ostali deo bio je demoliran i ikonostas izlomljen. Sveti sasudi bili su polupani ili potpuno uništeni. Jednom rečju, u hramu je zavladala prava pustoš i propast.“ Sa tornja je palo zvono i razbilo se u komade.

Tadašnji paroh, Sredoje Čutović, preneo je Sveti presto (oltarski presto) i najpotrebnije stvari u drvenu kapelu. Obnova crkve nakon rata preduzeta je u veoma teškim uslovima, pri čemu se ističe uloga tadašnjeg sveštenika, Sredoja Čutovića.  Njegovo iskreno zalaganje, uprkos prilikama u kojima su se crkva i sveštenici nalazili u tom, početnom komunističkom odnosu prema religiji, opisano je u Letopisu crkve :„Ovom svetom poslu pristupio je sa puno ljubavi i volje tadašnji paroh Sredoje Čutović, koji je celog sebe uneo u ovaj rad (…) Sveštenik Čutović bio je glavni inicijator i organizator svih radova na obnovi crkve. Mnogima se i zamerao zašto svojim učešćem pomaže obnovu hrama.“ U Letopisu je sa toplinom pomenuto zalaganje tadašnjih učiteljica mačkaćanskih Ljubice Mitrović  i Gvozdenije Zlatić. Nakon raščišćavanja ruševina, crkva je, uz ogromne teškoće, obnovljena i prepokrivena crepom, i radovima je rukovodio majstor Ivan Filipović iz Krive Reke.

Sadašnji sveštenik crkve, protonamesnik Milivoje Jevđić

Obnovljeni hram je osveštao  je mitropolit skopski i administrator Eparhije žičke Josif Cvijović 14. septembra 1952. godine, na stogodišnjicu osnivanja. Josif Cvijović je inače rodom iz Drežnika i jedno je od najznačajnijih duhovnih lica užičkog kraja iz tog preioda.  Kube i toranj sa zvonikom nisu obnovljeni usled  nedostatka sredstava, a želja je i sveštenstva i meštana da se kube u nekoj budućnosti ponovo postavi. Svečanosti prilikom osvećenja hrama  je prisustvovao veliki broj sveštenika i vernika. Ovom prilikom, mitropolit je  odlikovao sveštenika Sredoja Čutovića nadbedrenikom[2], za njegov trud. Čutović je tada crkvi priložio zvono od 90 kg kao uspomenu na počivšeg oca Nedeljka. Letopis o pomenutoj svečanosti kaže: „Zatim je nastalo pravo narodno veselje, koje će se svake godine održavati na današnji dan, kao uspomena na obnovu crkve u Mačkatu.

Crkva je jednobrodna građevina, sa polukružnom apsidom na istoku, naosom, i pripratom na zapadu nad kojom se uzdiže galerija i toranj sa zvonikom. Bačvasti svod crkve pokriven je dvoslivnim krovom (danas je krov od industrijskog crepa, a prvobitno je bila ćeramida). Fasade, obnovnjene pre nekoliko desetina godina jednostavno su raščlanjene pilastrima.

Relativno veliki jednodelni prozori čine enterijer crkve svetlim. Na četvorostranom tornju nalate se četiri bifore. Crkva ima tri ulaza – zapadni portal, severna i južna vrata.

Crkva je (bez apside) duga 22 m, široka 12,5 m, a visina do krovne konstrukcije je oko 10 m. Pre prvog urušanjavanja zapadnog dela crkve pre Prvog svetskog rata nad naosom je bilo vitko kube za koje se govorilo da se, sa kupolom i krstom, videlo „čak i iz Kremana“. Posle prve obnove sredinom 20-ih godine XX veka podignuto je manje kube koje nije odgovaralo samoj veličini crkve i koga danas nema. Svetla i prostrana unutrašnjost neuobičajena je za seoske crkve na području Zlatibora. Oltar je veoma prostran, te, kako Letopis kaže: „podseća na katedralne hramove“. Pod je pokriven drvenim patosom, osim u priprati, gde je od kamena.

Carske dveri i ikona Isusa  Hrista  delo su Aleksija Lazovića. Narodno sećanje kaže da je svod crkve bio ukrašen živopisom. Danas u crkvi nema tragova živopisa, ali se u starim crkvenim inventarima pominje „moleraj“ crkve. Očuvan je prvobitna drvena ikonostasna pregrada, koju je izradio Stevan Baltić, na koji su postavljene ikone iz XIX veka. Ikonostas je delimično obojen u plavo, sa rokajnim ukrasima zlatne boje u gornjim zonama. Na ikonostasu su očuvane carske dveri, moguće rad Pavla Čortanovića. Sačuvane su i ikone Dimitrija Posnikovića, od kojih su neke danas u veoma lošem stanju. Po nekim tvrdnjama, Posniković je slikao i nestali živopis, ali je moguće da je zidove oslikao Milija Marković, koji je zajedno sa Posnikovićem radio na ukrašavanju enterijera više hramova u ovom kraju.Na ikonostasu se može prepoznati i rad trećeg, nepoznatog majstora. Raspored ikona je uobičajen, levo i desno od carskih dveri su stojeće figure, a iznad njih scene iz ciklusa Velikih praznika.

U porti, pored samog hrama, sačuvana je kruška na kojoj je jedno vreme bio zvonik, u periodima između rušenja i obnova crkve.

U novije vreme slikarka Danica Šišović izradila je kvalitetan živopis u lučno zasvedenim nišama na zapadnom pročelju hrama, kao i u tremu parohijskog doma. Slikarka Jovana Jovanović autor je mozaika Svetog proroka Ilije iznad glavnog portala.

U porti je i jedan zanimljiv ktitorski dar – ozidani i natkriveni ražanj sa natpisom sa primesom erskog humora: „Za večni žar narodu srpskom…“

Pojašnjenja:

[1] Dr Irinej Đorđević, episkop dalmatinski, osvetio je crkvu u ime vladike žičkog Nikolaja, koji je bio sprečen da prisustvuje.

[2]Nadbedrenik – deo svešteničke odežde kvadratnog oblika, nosi se pričvršćen za pojas. Deo je episkopske odežde, a nadbedrenikom mogu biti odlikovani i zaslužni sveštenici. Najčešće je ukrašen vezom sa predstavom Hrista, a česte su i predstave Bogorodice ili svetitelja.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, i uz saradnju na terenu sveštenika crkve Sv. proroka Ilije u Mačkatu, protonamesnika Milivoja Jevđića.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Korišćen materijal: Letopis ckve Sv. proroka Ilije u Mačkatu