Press

Utvrđeni užički grad: Na putu osvajača

Posted: 16. februara 2017. u 10:07   /   by   /   comments (0)

Piše: Dejan Ristić

Donekle zaštićeni ostaci nekada moćnog utvrđenog grada, uz nestvarnu lepotu kotline reke Đetinje i obližnju hidrocentralu podignutu daleke 1900. godine, sami po sebi predstavlјaju izuzetan turistički potencijal koji ni u naše vreme nije na pravi način prepoznat i valorizovan

Kad se danas iz Užica glavnim putem krene dalјe na jug prema Zlatiboru, Šarganu i Mokroj gori, s desne strane, na vrhu nepri- stupačnog visokog stenovitog grebena, gotovo nadohvat ruke, naziru se ostaci nekad moćne i značajne poznosrednjovekovne utvrde. Kameni tragovi obrasli su sitnim rastinjem i teško je radoznalom, a nedovolјno upućenom, namerniku odgonetnuti kakav je tu, nekad davno, bio grad. Uostalom, vekovima su se tuda provlačili trgovački karavani, ali tutnjali i vojni pohodi od Vrhbosne, današnjeg Sarajeva, do Beograda i dalјe… Oni bolјi poznavaoci srpske srednjovekovne isto rije znaće da upravo prolaze pored ostataka nekada moćnog utvrđenog grada, koji je u trećoj četvrtini 14. veka podigao ugledni i uticajni srpski velmoža Nikola Altomanović

SUROVI OBRAČUN VELMOŽA

Položajem utvrđenja dominiraju susedni visovi Karaula i Bioktoš sa koga je ostatke tvrđave moguće sagledati bezmalo i iz ptičje perspektive. Iz ne tako bogatih istorijskih izvora srpske i inostrane provenijencije, od kojih posebnu pažnju treba pokloniti dragocenom spisu „Istorija Slovena” Dubrovčanina Mavra Orbinija, zaklјučujemo da je utvrđeni užički grad nastao svakako pre 1373. godine, kada je pod njegovim zidinama došlo do odlučujućeg oružanog sukoba između ratnika oblasnog gospodara župana Nikole Altomanovića, sa jedne strane, i udruženih trupa srpskog kneza Lazara Hrebelјanovića i bosanskog bana Tvrtka Prvog Kotromanića, sa druge strane.

Prvi pouzdani istorijski izvori o užičkoj tvrđavi potiču iz sredine 14. veka. Tada je ona bila u posedu vla- stelinske porodice Vojinović, a od 1366. do 1373. godine pripadala je već pomenutom vlastelinu, županu Nikoli Altomanoviću. Dubrovački istoričar Mavro Orbini pominje Užice isklјučivo u kontekstu opisivanja događaja koji su se ticali vlasteoskog sukoba kneza Lazara i bana Tvrtka Prvog sa županom Nikolom Altomanovićem, koji je 1373. godine pobeđen, zaroblјen i osleplјen upravo u svojoj tvrđavi. Najpoznatija epizoda u istoriji te tvrđave odigrala se, dakle, u razdoblјu između septembra i novembra 1373. godine. Tada su udružene snage kneza Lazara (1371–1389) i bana Tvrtka (1353–1391), potpomognute odredima ugarskog kralјa Lajoša (1342–1382), koje je predvodio mačvanski ban Nikola Gorjanski Stariji, u njoj opsele župana Nikolu Altomanovića (1366–1373). Posle kraće opsade, uz pomoć topova i opsadnih sprava, župan Nikola se predao i tu je po naredbi Stefana Musića (uz Lazarevu prećutnu saglasnost) osleplјen, a njegove zemlјe su međusobno razde- lili pobednici. Po predanju, župan Nikola Altomanović bio je prisilno zamonašen i poslat u jedan udalјeni muški manastir kako bi okajavao svoje „brojne grehe”. Osvajanjem utvrđenog užičkog grada i eliminisanjem surovog i intrigama sklonog župana Nikole Altomanovića, kao i podelom njegovih velikih poseda koji su se nalazili na teritoriji današnje Zapadne Srbije, stvoreni su i poslednji preduslovi za realizaciju ideje koja je trebalo da vodi ponovnoj obnovi nekada moćne srpske države iz razdoblјa Nemanjića. Naime, nakon smrti poslednjeg vladara iz kralјevske i carske dinastije, cara Stefana Uroša Petog Nejakog, ambicije da dođe na srpski presto imao je bosanski ban Tvrtko Prvi, čija je baka bila kćerka kralјa Stefana Dragutina (1276–1282). Nјegove pretenzije podržavao je i sam knez Lazar Hrebelјanović. Pozivajući se na „prokletstvo Svetog Save”, koji je, po predanju, prokleo svakoga onoga ko bi se usudio da preuzme srpski presto, a da nije iz roda Nemanjića, ban Tvrtko Prvi istakao je svo- je pretenzije, koje su mogle biti realizovane tek uz uslov da bude uklonjen župan Nikola Altomanović a njegovi pro- strani posedi podelјeni među pobednicima. Nakon što je župan Nikola, krajem 1373. godine, uklonjen sa političke scene, stvoreni su svi uslovi da se, 1375. godine, obavi svečani čin krunisanja bosanskog bana Tvrtka Prvog za kralјa Srbije i Bosne. Taj čin obavlјen je upravo kraj groba Svetog Save koji se nalazio u Mileševi, koja se do samo pre nekoliko godina nalazila u okvi ru vlasteoskog poseda župana Nikole Altomanovića.

USPONI I PADOVI45uzice

U naredni decenijama, nakon što više nije bio sedi- šte moćnog oblasnog gospodara, utvrđeni užički grad nalazio se u razdoblјu stagnacije i postepenog odumiranja usled gubitka vojnog, političkog i strategijskog značaja. Konačno, užički utvrđeni grad pao je u otomanske ruke krajem šeste decenije 15. veka (1459) i pod vlašću sultana, sa manjom pauzom tokom austro-otomanskih rato- va (1737. godine), ostao je sve do 1867. godine, kada ga je knez Mihailo povratio, zajedno sa još pet utvrđenih srpskih gradova. Nazivi tih šest moćnih utvrđenja ispisani su na postamentu spomenika knezu Mihailu koji se nalazi na Trgu republike u Beogradu.

Ostaci užičkog grada leže na stenovitom grebenu, koji gotovo pregrađuje korito reke Đetinje na mestu gde ona ističe iz klisure i utiče u pitomu kotlinu. Utvrđenje je podignuto na visokom, relativno nepristupačnom, grebenu koje sa tri strane okružuje sama reka Đetinja. Prema zapadu, jugu i istoku okomite litice, visoke i do 50 metara, kao jaki prirodni bedemi spuštaju se do reke. Prilaz gradu bio je moguć samo sa severa, sa sedla prema susednom visu, ali i tu su vertikalne strane branile prilaz najvišem delu utvrđenja, čineći ga skoro neosvojivim. Iz utvrđenja se mogla nadzirati i braniti saobraćajnica koja je povezivala srednjovekovnu Bosnu sa Srbijom. Položaj grada vekovima je izazivao divlјenje putnika i namernika koji su prolazili pokraj njegovih bedema. Tvrđava u Užicu je posebno u uslovima ratovanja hladnim oružjem bila gotovo neosvojiva. Činila su je tri visinski različita dela: citadela na vrhu sa glavnom kulom, Srednji grad i Donji grad sa Vodenom kulom. Ovakav odbrambeni sistem bio je povezan bedemima i kulama. Od srednjeg dela grada spuštala su se dva bedema, do najjužnijeg dela strme litice na obali reke Đetinje, gde se nalazila tzv. Vodena kula, koja je u vreme dugotrajnih opsada omogućavala bezbedno snabdevanje grada i njegovih žitelјa vodom. U širem smislu ona je predstavlјala jedinstvenu konstrukciju na našem području. Bila je polukružne osnove, visoka 25 metara i podelјena na osam etaža međuspratnom drvenom konstrukcijom.

Geografski položaj i njen strateški značaj suštinski su uticali na izgled tvrđave. Ona je u gornjem delu imala polukružnu kulu, u srednjem objekte za smeštaj vojnih posada, opreme i hrane, a u donjem delu, Vodenom kulom bila je povezana sa rekom. Tvrđava je više puta rušena i ponovo utvrđivana. 1. jul 2016. 56 Sultan Mehmed Drugi Osvajač zauzima, obnavlјa i dograđuje moćni užički grad, kao i tvrđave na Dunavu, a sve s cilјem sprečavanja eventualnih ugarskih prodora. Karađorđe ga osvaja 1806. godine, ali ga Turci preotimaju 1813. i zadržavaju u svom posedu do 1863. godine, kada je, prema ugovoru iz Kanlidže, razoreno miniranjem. Značajna dograđivanja i utvrđivanja obavlјena su 1478. godine, zatim u vreme austro-turskih ratova 1688. godine (Veliki bečki rat) i 1737–1739. godine i na kraju, u vreme Prvog i kratko vreme posle Drugog srpskog ustanka, 1813–1819. godine. Konačno je kao vojni objekat one- sposoblјena i dobrim delom porušena u januaru 1863. godine, uoči trajnog proterivanja Turaka iz grada. U proleće 1807. Karađorđe je odlučio da se zauzme užička tvrđava, pa je aprila te godine sa oko 8.000 bora- ca došao u pomoć užičkim ustanicima. U tromesečnim borbama stradalo je više od 500 ustanika, ranjen je Miloš Obrenović, ali je pobeda ipak ostvarena. Od topova i neprestanih ispada poginulo je više od 300 Turaka, a 500 kuća je izgorelo. Iscrplјeni glađu, Turci iz tvrđave predali su se 20. jula da bi ih Srbi potom otpra- tili preko Drine u Bosnu. Tako je Užice, tada posle Beograda najznačajnija varoš u Beogradskom pašaluku, postalo glavna ustanička baza za dalјa ofanzivna dejstva srp- ske vojske ka Starom Vlahu i Bosni i centar za obuku srp- skih vojnika. Godinama su ustanici držali u svojim rukama užičku tvrđavu da bi 1813, kad je propao Prvi srpski ustanak, Turci u nju ušli bez borbe.

Nakon što je posle više vekova ponovo dospela pod srpsku vlast, užička tvrđava doživela je višedecenijsko zamiranje i devastiranje.Budući da je bila predmet kontinuirane stručne nebrige, ona je drugu polovinu prethodnog veka dočekala u stanju vitalne ugroženosti. Poput mnogih drugih srpskih srednjovekovnih utvrđenih gradova, jedinstvena užička fortifikacija postepeno je tonula u istorijski i lјudski zaborav.

BISER ISTORIJE

Zahvalјujući arheološkim istraživanja, delimičnoj rekonstrukciji i konzervaciji, koje su izveli stručnjaci Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kralјeva i Narodnog muzeja iz Užica, od 1973. do 1984. godine, zaustavlјeno je dalјe obrušavanje i potpuno nestajanje grada koje je trajalo više od jednog veka. Donekle zaštićeni ostaci nekada moćnog užičkog utvrđenog grada, uz nestvarnu lepotu kotline reke Đetinje i obližnju hidrocentralu podignutu daleke 1900. godine, sami po sebi predstavlјaju izuzetan turistički potencijal koji ni u naše vreme nije na pravi način pre- poznat i valorizovan. Stoga ovi dragoceni segmenti kulturnog i industrijskog nasleđa, kao i prirodnih lepota, očigledno čekaju generacije koje će se odgovornije i temelјnije starati o onome što su tragovi burne prošlo- sti, ali i neobično lepe odlike relјefa. Danas su od utvrde ostali ostaci bedema, kula i zgrada u visini od oko jedan metar (poput „Sokola”), na koliko su svedeni razaranjem 1863. godine, ali se i pored toga može naslutiti nekadašnji izgled utvrđenja. Ona je danas jedna od turističkih atrakcija grada na Đetinji, u kojoj se tokom letnjih meseci ponekad postavi improvizovano pozorište u kome se tokom večeri pod mesečinom i reflektorima izvode predstave i jedno je od omilјenih izletišta Užičana i njihovih gostiju.

TEKST: http://www.odbrana.mod.gov.rs/svi_clanci_broja.php?id_broja=57