Umetnost

U jedinstvenom pejzažu i netipičnog živopisa: Manastir Klisura

Posted: 5. decembra 2018. u 02:43   /   by   /   comments (0)

Najlepši pejzaži, čini se, u svakom kraju naše zemlje kao da su bila predodređena da budu mesta na kojima će se graditi sakralni objekti. Na prvi pogled reklo bi se kao da je namerno biran prostor koji lepotom prirode zasenjuje okolinu kao  okruženje hrama. Takvih slučajeva bilo je, sasvim sigurno, posebno tokom urbanizacije i podizanja naselja kada je za crkvu birano pogodno mesto, pristupačno i vidljivo za sve: i stanovnike i slučajne prolaznike. Međutim, to nije isto kao kad su u pitanju manastiri,  građevine koje nisu uklopljene u današnje urbane sredine. Nama, u ovom vremenu jednoličnih pejzaža koje čine soliteri, redovi kuća nanizanih na trotoare, buka i obaveze, svaki odlazak do nekog od takvih mesta čini se kao izlet u nadrealno vreme, mesto gde se fanatazija u pred našim očima pretvara u stvarnost u kojoj smo mi samo carski gosti. Istina je da, ako zamislimo vreme kada je najveći broj njih građen: od XIII do XVII veka, odabrano mesto za njihovo podizanje moralo da zadovolji mnoge kriterijume od kojih je pejzažna estetika verovatno bila  na zadnjem mestu. Blizina vode: izvora ili tekućih voda, daleko od puteva ( kojih u to vreme gotovo da nije ni bilo) i na skrovitom mestu radi zaštite od pljačkaša i osvajača, mesto koje je ujedno obezbeđivalo i sigurnost i mir, na parčetu ili u blizini makar malo plodne zemlje koja će im omogućiti barem osnovne namernice za ishranu bili su osnovni kriterijumi. No izimajući u obzir da je dobar deo naših svetinja podizan na temeljima ili u blizini prethrišćanskih bogomolja ili naseobina, onda dolazimo do toga da su civilizacije pre naše imale gotovo ista merila vrednosti u odabiru zemljišta za podizanje građevina i da su se ona samo potvrđivala u njihovom kontinuitetu.

Manastir Klisura u selu Dobrače kod Arilja takođe je jedan u nizu kojim se potvrđuje uvod koji se tiče pejzaža, a uvertira u jedinstveno osećanje koje pruža pogled na manastirsku crkvu u dnu stene jeste sam pristup uz brdo na terenu gde se ne očekuju skriveni komadić ravnice kao otrgnut na poklon od planina koje ga okružuje.

Pretpostavke da crkva Svetih arhangela Mihaila i Gavrila potiče iz doba Svetog Save vezana je, između ostalog, i za narodnu pesmu kojom se isto tvrdi i za crkvu Svetog Nikole u selu Brekovo, a koja je zapisana 1936. godine. Narod je u usmenom predanju sačuvao priču o tome kako je Sveti Sava, prolazeći tim krajem, sreo jednog čoveka, čobanina,  iz Dobrače  kome je, nako što je saslušao žalbu da su im ovce mršave jer ne stignu da se napasu pošto moraju ujutro u Brekovo crkvi, savetovao da naprave sebi crkvu. Po ovoj legendi , nastala je crkva, današnji manastir Dobrača, odnosno Klisura.  Na osnovu pominjanja Svetog Save u ovoj legendi, verovalo se da iz  doba Nemanjića potiču obe crkve mada za to nisu pronađeni nikakvi dokazi. Pred predanja uverenje u nastanak crkve krajem XIII veka izvučeno je iz analogija u stilu gradnje sa hramovima nastali tokom perioda raške graditeljske škole.

Crkva je kako svedoči Letopis , bila porušena i spaljena 1688. godine kada je narod ovih krajeva učestvovao u bitkama protiv Turaka a na strani Austrijanaca. Godine 1690. hram je napušten, kako je to bio slučaj sa gotovo svim crkvama i manastirima južno od Dunava, kad se živalj tokom Velike seobe povukao na sever.

Manastir je obnovljen 1798. godine, i od tada do danas nije menjao svoj spoljašnji izgled. Aktivnost crkve pri manastiru Klisura vezana je za crkvu Svetog Ahilija u Arilju koji je od 1216. godine bio duhovno sedište ovog  kraja, odnosno sedište Moravičke eparhije.

Dalja sudbina manastira Klisura povezana je sa aktivnim učešćem sveštenstva u burnim istorijskim prevratima i borbama srpskog naroda ovog kraja.  Prvobino muški manstir, odlikovao se živim učešćem igumana i kaluđera u ratovima pa se tako navode iguman Hrisantije Mučenik, arhimadrit Prpokopije ( Bujisić) za koga se tvrdi da je pokretač ustanka 1875. godine pošto je “avgusta te godine zapalijo varosicu Priboj i posjekao odju isoftu sa dvanaest Turaka”I kao nastojatelji manastira i kao heroji ustanka.

Za vreme Prvog sprsko ustanka, zbog blizine “Karađorđevih šančeva” ( Na Gradini i Maliću), monaštvo manastira takođe je bilo aktivno u toku borbi, a manastir je služio i kao zbeg civilnom stanovništvu. Slično je bio i tokom Hadži Prodanove bune 1814. a Javorski rat 1875/76 manastiru je dodeli ulogu bolnice i pozadinske baze. Krajem 1876. godine hram je dobio izvrsnu unutrašnju dekoraciju u vidu novog ikonostasa za koji su iz Odese pribavljene ikone, njih trideset jedna, a ostalih 11 uradio je Dimitrije Posniković.

Manastir je postradao i tokom Prvog svetskog rata upadom Austrijanaca koji su tražeći popa Veljka Tankosića, dugogodišnjeg paroha ovdašnje crkve, više puta vršili prematačine tom prilikom uništili bogoslužbene knjige, odežde, starine i značajne ikone. Popa Veljka su Austrijanci pogubili na užičkom brdu Dovarju 11. jula 1916. Pored žive revolucinarne aktivnosti, biće upamćen i kao pripadnik radikalskog pokreta, prvi pop “koji je izveo konja na trke u Užice”, ali i kao neko čijom zaslugom se ovde ukorenilo voćarstvo, budući da je narodu, uz savete za gajenje , podelio desetina hiljada kalema oraha “mekušca” i jabuke “budimke”.

Drugi svetski rat u istoriji manastira biće obeležen upadom Bugara koji su zapalili deo kompleksa, a u Vučjački potok pobacali crkvene relikvije. Sama crkvena građevina pošteđena je tokom ovog nedela.  Godine 1961. za izradu novog živopisa crkve angažovan je slikar Jaroslav Kratina čiji se rad i danas može videti u crkvi Sv. ahangela Mihaila i Gavrila. On je napravio svojevrstan “izlet” iz živopisačke tradicije pravoslavnih hramova oslikavši freske koje ne samo što za temu imaju scene koje se ne sreću često u našim crkvama, već i stilom rada znatno odstupo od tradicionalnih kanona / saglasno temi/. Na njegovim radovima zastupljeni su likovi iz naših epskih pesama. Od te godine manastir klisura je ustanovljen kao ženski manstir.

Godine 1970. podignuta je “zimska” kapela posvećena Svetoj Petki, a u nju je, na istočni deo, postavljena predstava Deizis, rad iz perioda pre Kratininog oslikavanja crkve.Ona se često predstavlja samostalno, ali je centralni deo složene kompozicije Strašnog suda, odnosno Drugog Hristovog dolaska. Hristos sedi na tronu, nogu oslonjenih na supedanuem (jastuče na postolju), obučen u plavi hiton i crveni himation. On u levoj ruci drži jevandjelje, dok desnom blagosilja. Pored njega su prikazani Bogorodica i Jovan Preteča, čiji gestovi ispruženih ruku i povijenih tela, upućuju na poniznost Hristu. Oni ga  mole za spasenje ljudskog roda i milostivost prilikom suđenja. Freska je  odraz slikarske veštine dobrog majstora koja se ogleda u  , stvarajnju i anatomski dobre figure, pomalo izduženih i vitkih tela, zaodenutih u tkanine, čiji nabori prate njihove pokrete. Na inkarnatu oker boje, senke su izvedene upotrebom maslinasto- smeđih tonova, suprotstavqenih svetlim partijama lica.  Naredne godine u kapeli je postavljen ikonostas u duborezu, rad Miodraga Cvetojevića, a ikone je oslikala Antonina Leon iz Ćelija kod Valjeva.

Arhitektura

Manastirska crkva malih dimenzija, građena od blokova sige, slična je crkvi u Arilju i katolikonima manastira Morače i Sv. Trojice na Ovčaru. Isturene pevnice daju ovoj jednobrodnoj, jednokupolnoj građevini krstoobrazni oblik.

Na polukružnoj apsidi nalazi se monofora nad kojom je arhivolta, u svom podnožju završena dvema profilisanim konsolama. One su izvedene u vidu životinjske glave, oštećene i sumarno izrađene, tako da nije sasvim jasno o kojoj je predstavi reč. Istovetni konzolasti ispadi sreću se i kod prozora zapadne fasade hrama.

Duž bočnih zidova, ispod dvostrukog potkrovnog venca pruža se arkadni niz, karakterističan fasadni ukras zdanja podignutih u duhu raškog arhitektonskog tipa spomenika.

Ispred zapadnog ulaza dograđen je drveni trem, nad kojim se nalazi pet niša- tri centralne i dve bočne, manjih dimenzija. U središnjoj se nalazi prozor, a središtem niša koje su do nje, pružaju se vertikalno postavljeni tordirani stubići.

Slikarstvo

Visoka priprata sa bačvastim svodom i poprečnim lukovima ispunjena je ikonama Simeona Lazovića- Bogorodice sa malim Hristom i Hrista Svedržitelja.

Portal koji spaja pripratu i naos ukrašen je dvostrukim, tordiranim užem u arhivolti. U niši nad vratima naslikan je arhanđel Gavrilo, a u niši sa druge strane zida (u naosu) sveti Ilija u pustinji. Naos čine dva traveja, odeljena masivnim pilastrima koji ujedno imaju funkciju pregradnih zidova pevnica. Istočni travej naosa, spojen je sa pevnicama tako da je znatno širi od prostora zapadnog traveja.

Zid je do visine od oko 160 cm prekrivem masnom farbom u čitavoj crkvi, koja je znatno oštećena, dok se u višim zonama nalaze freske. U polukaloti oltarske apside nalazi se Bogorodica znamenja, a u niši protezisa  na severnoj strani oltarskog prostora, Hristos skrštenih ruku i pognute glave. Prema ustaljenom pravilu, Hristos Pantokrator nalazi se u kaloti kupole, podignutoj nas ukrsnicom krsta. Njen tambur danas nije ukrašen i probijen je mnoštvom monofora. U pandantifima na kojima počiva kupola bilu su oslikani jevanđelisti, čiji se fragmenti naziru.

Na severnom delu istočnog zida naosa (severno od ikonostasa) naslikani su portreti kralja Milutina  i Stefana Nemanja, odnosno Simeona, predstavljenog u monaškoj odeći. Na južnom delu istočnogh zida, kao pandani, prikazane su kraljica Simonida i monahinja Anastasija. Pozadina fresaka je tamno plave boje.

U gornjoj zoni južnog zida južne pevnice naslikano je Vasksenje Hristovo, ispod koga kreće niz svetih žena: sveta Angelina, sveta Petka, sveta Jefimija. On se nastavlja na zapadnom zidu pevnice (koji je ujedno istočna strana pilastra). Ovde su sveta Margita devojka i Kosovka devojka sa sivim nimbom.

U vrhu severnog zida severne pevnice predstavljeno je Raspeće Hristovo, ispod koga su: sveti Đorđe, Sveti Sava i sveti Nikola.  Na zapadnom pevničkom zidu (zapadnoj strani severnog pilastra) su sveti Avakum arhiđakon i sveti Đorđe Kratovac.  Pozadina je u donjem delu sive, a u gornjem plave boje. Ipak,  pozadina fresaka na severnom zidu severne pevnice i južnom zidu juže, izvedena je tako da podražava konstrukciju uredno složenih cigala.

Na čeonoj (severnoj) strani južnog pilastra nalazi se predstava svetog Gavrila, a na zapadnoj majke Jugovića. Do nje se, na južnom zidu zapadnog traveja naosa nalazi majka Jevrosima.

Na južnoj strani severnog pilastra predstavljen je sveti Mihailo, a na zapadnoj strani vojvoda Rajko iz Srema prikazan u ratnom panciru, sa šlemom na glavi i mačem.  Do njega je, na severnom zidu zapadnog traveja prikazan Filip Višnjić sa decom.

Poplava koja je zadesila ovaj kraj 1977. godine nanela je velike štete manastiru tako da je deo građevina porušen,  a nakon toga je izgrađen nov konak, a počela je i velikao obnova ostalog dela manastirskog kompleksa. Crkva i dalje ima problem sa vlagom, tako da su u unutrašnjosti postavljeni šipovi koji održavaju stabilnost napuklih zidova.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović. Rad na terenu realizovan uz blagoslov Evgenije,  igumanije manastira Klisura.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.