Umetnost

Smiljanića kapela- Crkva Svetog Đorđa u Ravnima

Posted: 7. decembra 2018. u 23:06   /   by   /   comments (0)

U priči o Crkvi Sv. apostola Petra i Pavla u Sirogojnu napomenuta je uloga svešteničke porodice Smilјanić u istorijatu hrama, i pomenuto je kako su se iz Ljubiša doselili u Ravni. Po rečima Raša, unuka prote Mihaila, koji nam je preneo još uvek živo predanje  u ovim krajevima, stanovnici Sirogojna i Ravni su gotovo neprestano upadali u međusobne sukobe  oko zemlјe, ispaše i stoke. Cmilјanići, kasnije Smilјanići,  živeli su svi u Ljubišu, a u Sirogojnu nije bilo sveštenika-meštanina, te je odlučeno da se „pop dovede na ovo imanje“, baš u Ravnima, kako bi se, uz njegovo sadejstvo, stišale razmirice između dva susedna sela.

Taj prvi pop u Ravnima,  pop Tomo,  sa sinovima Milošem i Mihailom se šezdesetih godina XIX veka doselio na imanje na kome Smilјnići žive i danas.

U dvorištu se nalazi nekoliko porodičnih kuća, ekonomskih zgrada i jedan stari vajat, nekada namenjen mladencima. Tu je i česma kojom je 1931. godine sa obližnjeg izvora dovedena voda. Korito pod česmom je postavlјeno navedene godine, i ono je prvi kamen izvađen iz obližnjeg kamenoloma. Iz ovog kamenoloma koji , na žalost, više ne radi potekle su i ploče za užički trg.

Stara kuća, čardak (tako su u ovim krajevima nazivane kuće sa spratom) je podignut 1908. godine, i ta je godina urezana na kamenu. Velika drvena kuća podignuta je od masivnih talpi. Pred ulazom u kuću je prostran trem na dekorativno obrađenim stubovima. Drvene stepenice vode na doksat, koji se, kao i trem, pruža celom širinom zida kuće. Talpe su obojene u tamnocrveno, koja je u tradicionalnom graditelјstvu podražavala boju zida od opeke. U toj kući je živeo prota Milan.

Kuća je jednim delom restaurirana, dok je unutrašnjost adaptirana, a sa strane kuće nasuprot ulazu dozidan je jedan stambeni deo pre tridesetak godina.  Na zidu trema je polica sa izloženim fosilima sakuplјenim u ovom kraju, a koji svedoče o prostiranju nekadašnjeg Panonskog mora do padina današnjeg Zlatibora.

Po sećanju ćerke prote Mihaila, Katarine, kod njenog dede prote Milana dolazili su meštani iz okoline da im se prekadi kolač, krsti dete, ili da se venčaju. Jedan od razloga je bila udalјenost najbliže crkve u Sirogojnu, a svakako da je u posleratnom periodu postojao i značajniji razlog – mnogi su verske rituale sprovodili tajno, kako ne bi ugrozili svoje položaje u hijerarhiji socijalističkog društva. Dešavalo se da parohijani dođu i noću, kako se ne bi saznalo da su bili kod sveštenika.

Celom širinom glavne Smilјanića kuće, zidane od čvrstog materijala (mlađa od čardaka), nekada se nalazio trem, koji su nazivali „pod ikonom“. Na istočnom kraju trema nalazio se veliki drveni ormar u obliku malog ikonostasa, ukrašen drvorezom, koji je imao funkciju oltara. Pred ovim oltarom vršeni su predbračni ispiti, prekađivali su se slavski kolači i kolјiva, krštavana su deca, čitane molitve.

Kako bi sveštenik u miru obavlјao svoju službu, na istočni deo kuće prota Milan  dozidao je 1953. godine kapelu, da bi naredne godine kuća u celini bila renovirana.

Mala pravougaona prostorija kapele na istočnoj strani ima polukružnu oltarsku apsidu, koja je sa spolјne strane trostrana, sa geometrijski prfilisanim vencem pod trostranim krovom. U vrhu spolјnog zida apside je postavlјen krst od rustično obrađenog kamena. Na prozorima kapele su dekorativni floralni motivi brušeni u staklu.

Konhu oltarske apside oslikao je 1962. godine Janko Brašić, slikar naivac iz Oparića (Šumadija). Po Katarininom sećanju, umetnik je celo to leto boravio kod Smilјanića. Zanimlјivo je da je ovaj slikar, bez formalne umetničke poduke, uspeo da savlada sfernu površinu konhe, i postavi figuru Bogorodice sa predstavom malog Hrista u medalјonu na grudima (Bogorodica širšaja nebes) sa pravilno proporcionisanom anatomijom. Ispod Bogorodice je uramlјena reprodukcija Tajne večera, a pod njom ikona Sv. Đorđa – porodica slavi Đurćic. Ikonu je prota Milan, dok je bio bogoslov, doneo iz Grčke. Ikona je u okovu od srebrnog lima.

Na zapadnom zidu kapele Brašić je naslikao portret prote Milana, kako sedi, sa znamenjima svog čina – naprsnim krstom i protinskim crvenim pojasom, i sa časlovcem u levoj ruci. Slikar se potpisao u donjem levom uglu ove zidne slike, oivičene naslikanim ramom.

U kapeli se nalazi i manja uramlјena Brašićeva portativna (prenosiva) slika, na kojoj je predstavlјen prota kako sa svog imanja polazi u parohiju, dok je u prvom planu čobanin sa stadom ovaca, koji svira frulu. Ova slika je urađena u izrazitom naivačkom maniru. U ovom malom prostoru, tada jedinoj crkvi u Ravnima,  nalaze se i druge ikone, uramlјene porodične fotografije i dokumenta, kao i drugi predmeti iz porodične istorije. Među njima je i lička kapa sa grbom socijalističke Jugoslavije, na kojoj piše: „Proti Mihailu Smilјaniću, uspomena iz Like“, poklon jednog novinara.

Verovatno je jedinstven primerak epitrahilјa sašivenog od šatorskog krila, postavlјen na istočnom zidu, sa apliciranim činovima sa epoleta i dugmadima sa vojničke uniforme. Taj epitrahilј je pripadao neimenovanom svešteniku koji je Drugi svetski rat proveo u nemačkom zaroblјeničkom logoru, svakako oficirskom, sudeći po našivenim oficirskim činovima savezničkih vojski. Nekadašnji vlasnik ovog epitrahilјa nesumnjivo je među našim zaroblјenicim obavlјao svešteničku dužnost, budući da se  služba ne može obavljati bez njega. Po završenom ratu, taj sveštenik je ovaj epitrahilј poklonio proti Milanu.

Na južnom zidu kapele nalazi se uramlјena slika izrađena grafitnom olovkom. Cela površina slike podelјen je na trougaona polјa, u kojima su na krajnje shematizovan način predstavlјeni Gospodnji veliki praznici. Ova zanimlјiva slika, koja je kompoziciono veoma uspešno izvedena, teško da bi mogla biti osveštana ikona. Svojom modernošću odudara od konzervativnog stava prema crkvenoj umetnosti, iako je veoma jasno i nedvosmisleno prenela novozavetnu priču o Hristovom zemalјskom životu, stradanju i pojavlјivanju nakon smrti. Pretpostavka je da je ova slika poklon nekog od prijatelјa prote Milana.

Kapela Smiljanića nema više istu misiju kao nekada, a porodica i dalje čuva sve relikvije, fotografije, svaku dragocenu porodičnu stvar iz tog doba kao dragu uspomenu, jedino je ormar na kome su na tremu stajale ikone, dok  je prota obavljao službu pod nebeskom kupolom skoro raspao od starosti.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović.

Zahvalnost na dragocenim informacijama i pristupu objektu Smiljanića kapele dugujemo najbližim srodnicima prote Mihaila Smiljanića.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.