Umetnost

Od petnaest hramova na Jelici tri su preostala: Manastir Ježevica

Posted: 13. decembra 2018. u 05:52   /   by   /   comments (0)

Uz gradačku, odnosno čačansku Staru crkvu, manastir Ježevica koji  slovi za najstariju svetinju  u ovom kraju, i sa susednim, nekoliko godina mlađim manastirom Stjenik, kao i trnavskim Blagoveštenjem čine vekovni duhovni stožer ovog kraja Srbije. Pored Ovčarsko kablarske klisure planina Jelica je,  konfiguracijom terena  koji je u davna vremena isključivao mogućnost saobraćajne komunikacije i  stvarana izvesna sigurnost za monahe koji su dolazili u ove krajeve, pružila utočište mnogim duhovnicima koji su ovde stizali u većem broju, naročito u prvim decenijama XIV veka. Oni su  svojim prisustvom narodu dali osetnu duhovnu snagu, a time i probudili spremnost zajednice za graditeljske poduhvate čiji je rezultat bila skoncentrisanost verskih objekata na relativno maloj teritoriji.

Pored „odsečenosti“ od sveta u smislu nepostojanja puteva kojima bi mogli biti ugroženi od osvajača, monasi ishaisti koji su sa Svete gore i iz  Male Azije dolazili na ovu teritoriju, najčešće sklanjajući se od turskog progroma, tražili su zabiti- stenovite planinske vence gde bi se u pećinskim izbama mogli nastaniti.  S obzirom da je njihov način života opredeljen ka samovanju i molitvi nužno zahtevao izvesnu odvojenost i od bilo koje vrste komoditeta koju su pružale građevine, to su mesta za dalji, trajniji opstanak,  pažljivo birali.U objašnjavanju ove vrste izbora pomaže i razumevanje ishaističkog načina života, jer su monasi odričući se udobnosti bilo koje vrste, savladavali u sebi osnovu ljudsku potrebu za zaštitom pred okolnostima koja je nametala sirova priroda. Oni su, uz molitvu, nastojali da nadvladaju i sopstveno telesno postojanje koje je, prirodom stvari, nagonski upućivalo  na potrebu za ugodnošću u šta spadaju i hrana, odeća, boravšte. Nema sumnje da je njihov masovniji dolazak  među postojeće, tada malobrojne podvižnike u ovim krajevima, doprineo jačanju verske duhovnosti, te je narod, ojačan u veri, bio voljan da se uloži u gradnju bogomolja.  U današnja, racionalna i materijalistička,  vremena kada se naukom i tehnologijom objašnjava većina stvari, a crkva smatra institucijom kao i ostale socijalne tekovine, valja imati na umu da su hramovi bili mesta na kojima se narod u teška vremena okupljao, krepio se molitvom, jačao verom i uverenjem u moć zajedništva u iščekivanju, uglavnom ispunjenom trpljenjem, odricanjem, borbom, žrtvama i krvoprolićem, mirnijih i boljih vremena. Zbog toga su manastiri i crkve kroz vekove bili mesta iz kojih se crpela snaga za nacionalni opstanak. Pri svemu ovom  ne sme se prenebegnuti  značaj sakralnih objekata za širenje pismenosti i utemeljenje obrazovanja, i u počecima i kroz dalji proces formiranja nacionalne zajednice, i njene državnosti.

Uvod o monasima ishaistima o priči  o manastiru Ježevica bio je neophodan zbog velikog uticaja sinaista koji su došli u ove krajeve na razvoj i ovog i obližnjeg manastira Stjenik, pri čemu se najviše zna o Sv.Jovanu Steničkom. Kao najstariji u ovom delu Jelice, manastir Ježevica, nesumnjivo navedene zasluge za  opstanak nacionalnog identiteta deli sa ostalim hramovima,  u prvom redu sa skupom ovčarsko kablarskih manastira i kao najbližim,  i kao onim duhovnim centrima za koje se pretpostavlja da su nastali u istom periodu. Kao i kod mnogih iz tog perioda, nastanak manastira nije zapisan u dokumentima kojima se može potkrepiti istorijski precizan podatak, već se i nauka, i u ovom slučaju, oslanja na narodna predanja. Bez obzira na nepouzdanost ovakvih izvora, tragovi se moraju donekle uzeti za merodavne, jer kolektivno pamćenje, očišćeno od glorifikacije i pesničkih ukrasa, ipak predstavlja jednu vrstu istorijske činjenice.

U pesmi „Ban Milutin i Duka Hercegovac“ stoji:

„No, ču li me ljubo Ikonija,

Kopaj mene devet vinograda,

U Banjici i u Atenici,

U Loznici i u Pakovraću,

A čuvaj mi devet vodenica,

Niz Bjelicu  i niz Moravicu,

Gledaj našu slavnu  zadužbinu,

pod Banjicom crkvu Ježevicu…“

Narod nam, kroz ovu pesmu, kazuje podatak o zadužbinaru, banu Milutinu i njegovoj ženi Ikoniji, ali i postojanju njihove imovine neposredno do crkve.

Banjica, selo, koje se nalazi iznad samog manastira bila je mesto gde su se, po predanju, nalazili Ikonijini dvori, drugačije rečeno: Banjički dvori, a iznad njih su se nalazili banovi vinogradi, pa taj deo Ježevice i danas nosi naziv Banovina. U selu Banjica postoji prezime Ikonići, i mada se ne može ničim utvrditi da imaju genetske veze sa Ikonijom,  i kao slučajnost održavaju živim predanje o staništu banovske porodice u tom kraju.  U selu, inače postoji i izvor koji narod zove Banja, pa je moguće da otuda potiče i naziv naseobine. Po legendi, ban Milutin se, primajući titulu bana i postavljenje za bosanskog bana, „naježio,“ odnosno užurbao da dovrši zadužbinu koju će narodu ostaviti, te otuda potiče naziv sela Ježevica.

Dobar deo istoričara slaže se da po stilu gradnje ježevička crkva pripada XIV veku, a prateći trag na koji upućuje i narodna pesma, moguće je da je sagrađena između 1331. godine kada je bila bitka na Velbuždu gde je srpsku vojsku predvodio car Dušan čiji je tada vojvoda bio Milutin, i 1335/37 kada je car Dušan sa ocem Stefanom Dečanskim zidao Dečane. Ako se narodna pesma uzme kao orijentir, moguće da je ckrva početa 1330. pred bitku u kojoj je car Dušan pobedio bugarskog cara Mihaila Šišmana na Velbuždu, a završena 1337. godine. Ovu godinu kao konačnu u izgradnji crkve uzeo je paroh banjički i ježevački, Milisav Protić, koji je 1937. obeležio šesto godina postojanja crvke pripremanjem monografije, a pri tome se oslanjao na prikupljena narodna predanja o nastanku.

Ježevičko četvorojevanđenje koje se čuva u Narodnom muzeju u Čačku [1] rukopisano na pergamentu a koje, po svemu sudeći, datira iz XIV veka [2] i u kome se na jednom od 34 kožna lista Markovog jevanđelja krije mogući dokaz  vremena nastanka manastira. Po Protiću, na jednom mestu se pominje da su vojvoda Milutin i njegova žena Ikonija za vreme cara Dušana sagradili manastir povećen Sv. Nikolaju. Natpis na nadvratniku ispred proskomodije koji je uočio Milisav Protić u vreme kada je službovao u crkvi (XX vek) kada je i otkrio 118 zamalterisanih fresaka, a koji pojedini istraživači spore kao istorijski merodavan, takođe upućuje na početak XIV veka kao vreme kada je manastir nastao.

Vreme kada su počele gradnje hrmova na Jelici a koje smo opisali na početku teksta iznedrilo je u ovom kraju 15 sakralnih objekata, ali su pustošenja tokom istorijskog perioda pod Turcima, preživela samo tri: manastir Ježevica, manastir Stjenik i manastir Blagoveštenje u Trnavi. Najstarija čačanska crkva, u samoj varoši, bila je u doba Turaka pretvorena u džamiju, što nije bio usamljen slučaj u tadašnim srpsko turskim čaršijama. Na vrhu Jelice su dva mesta koja se nazivaju Gradine, a na lokaciji iznad sela Goračići arheolozi su otkrili temelja čitavog grada iz VI veka, između ostalog i temelje hrišćanske crkve iz tog perioda. Iznad manastira Stjenik, na takođe, Gradini, nalazi se mesto koje se zove Crkvište i tu su otkopani temelji manastira „Jeljeni“. Pretpostavlja se da hram potiče iz doba Nemanjića i da je zadužbina carice Jelene.

Turska osvajačka divljanja nisu zaobišla ni manastir Ježevicu, te je 1452. godine u jednom od naleta osvajača izgoreo i porušen do temelja. Međutim, ježevička crkva je opstala pa je aktivna i u periodu čestih turskih pustošenja, tako da se pominje u turskim defterima 1476. godine koji ovde beleže i popa Radmana sa porodicom. Pre Radmana ovde je bio i pop Ilija koji je ostavio svedočenje o stradanju Stjenika. On je, 12. godine nakon što su Stjenik uništili Turci, zapalivši monahe i  igumana  Jovana Stjeničkog, o tom događaju ostavio zapis na nadvratniku severnih vrata ikonostasta,  a potpisavši se, ostavio je svedočanstvo i da je ckrva u Ježevici bila aktivna i da je u on u njoj službovao.

Skoro 150 godina manastir je bio u „zapusteniju“, odnosno bez monaha, a slična sudbina zadesila je i obližnji  Stjenik na Svetu Trojicu, 6. juna, 1462. kada je spaljen skupa sa monaškim bratstvom koje se zateklo u manastiru.

Ne zna se tačno kada je Ježevica obnovljena ali je sigurno da je period ponovne izgradnje počeo nešto pre 1609. godine budući da je ta godina upisana na živopisu oltara kao spomen na taj segment obnove. Kako je obližnji Stjenik obnavljan pre ježevičke crkve deo materijala sa razrušene ježevičke crkve prenesen je tamo.  Umesto mermernog poda koji je bio u probitnoj crkvi, a koji je prenesen u Stjenk, ovde je postavljen pod od kamena, a crkva je tokom ove obnove pokrivena klisom. Smatra se da su ili graditelji žurili iz nekog razloga, ili da nisu bili dovoljno stručni, pa je ježevička crkva napravljena bez ukrasa, ornamenata i prilično nezgrapnog zdanja. Ovde treba imati u vidu da je u ovom graditeljskom zahvatu crkva bila urađena bez priprate i tornja koji su dodati naknadno.

Pomenuti zapis o oslikavnju oltara kaže: „Opisa se sije Sveto i božestveno predverje hrama Svetoga čudotvorca Hristova Nikolaja, turdom i userdijem jeromonaha Avakuma, Jeroteja s bratijami 7117 (1609.)“ Rad na oltarskom živopisu pripisuje se srpskom slikaru Gerogiju Mitrofanoviću, mada postoje i mišljenja da bi to mogao biti nepoznati autor koji je ovaj zanat učio kod Mitrofanovića. Ostatak ježevičke crkve takođe je živopisan ali postoje dve moguće opcije: ili je taj posao urađen istovremeno kad i oltar i ponovo ( iz nekog razloga) crkva oslikana 1636. godine, ili je od živopisanja oltara i naosa i priprate prošlo 27. godina, ne zna se tačno, uglavnom ovaj drugi deo oslikan je 1936. o čemu  je na zidu srednjeg pilastra, s leve strane, delu koji deli pripratu od naosa, sačuvan zapis. Ovde je pored godine upisano i ime ktitora živopisa, bili su to „prvaci i trgovci „ iz sela Trnave Rako i Sava Božisavić. Ovaj deo živopisa pripisuje se Nikoljskom jeromonahu Mitrofanu sa grupom umetnika, koji su u isto vreme radili i živopis i ikonopis manastira Blagoveštenje, ali i bili aktivni u drugim ovčarsko kablarskim manastirima.

Prota Vićenintije Popović je ustvrdio, a to je i zabeležio M. Protić. da je cela crkva živopisana 1609. ali da su freske oštećene od strane Turaka pa je hram morao ponovo biti živopisan i da je  zato i razlika u godinama u različitim delovima crkve:

-Naišao je preko Ježevice Gusinjski paša, pa obavešten o tuči u borbi između manastirskih i turskih čobana u Dolovima, zaseoku sela Ježevice, iskoristio da pozove Turke i naredi da se manastir poruši i spali, a freske u crkvi nagrde iznutra i spolja sa zapadne strane, gde je bio oslikan Strašni sud sa Svecima, grešnicima i đavolima, i da im kopaju oči i nakarađuju“.

Stjenik i Ježevica su, kao dva najbliža manastira ( udaljenost 6 km) pomagala, tako da kad je stradao jedan, ovaj drugi je prihvatao sveštenstvo i obrnuto. Mitroplit srpski Mihailo pominje ježevički manastir prvom polovinom XIX veka. Iz ovog perioda zna se da je crkva prepokrivena klisom 1813. godine, a iz 1846. dtira izgadnja tornja. Iz te godine se pominje molba trnavskog načelnika u kojoj parohijani sela Ježevice i okolnih sela mole nadležne vlasti da podignu nov toranj koji bi služio kao zvonik,  jer je stara, drvena zvonara dotrajala. Tom prilikom je dodat i narteks (priprata) koja je sa baroknim tornjem povezala naos u jednu celinu. Tada je srušen zapadni deo zida stare crkve sa ulaznim vratima i uništen živopis s te strane crkve. Radovi su završeni 1853. godine. Na tornju su postavljena dva zvona, po ceni od 1750 groša u austrijskoj carevini, jedno od 200, drugo od 300 oka[3].

No, pre dogradnje i postavljanja zvona, ježevička crkva preživela je još jednu tragediju budući da je ovde, nakon propasti Hadži Prodanove bune, uhvaćen iguman trnavski Pajsije Ristović , pa je prebegavši u trenu u Stjenik, odatle od strane Turaka preveden u Beograd gde je nabijen na kolac. U Ježevici, u oltaru sa desne strane, na fresci đakona Lavrentija urezano ekserom piše: Zdje pride Paisie maj…“Nesretni iguman nije stigao da dovrši misao pošto je morao da beži.

Nakon prepokrivanja crkve i dograđivanja zvonika i priprate u XIX veku crkva u Ježevici nije imala većih oštećenja, pa su je srećom, zaobišla stradanja kakva je imao Stjenik u Drugom svetskom ratu kada je porušen konak i toranj.

U narodu je živo predanje da je Ježevica nekada, jedno vreme,  bila metoh manastira Sveta Trojica kod Pljevalja. Ovo je  kao mogućnost bila samo u preiodu od 1636.-1813. kada su u nekom od razaranja, ili ježevički monasi prebegli u Pljevlja, ili obrnuto. Budući da o ovom razdoblju nema gotovo nikakvih preciznijih pisanih tragova, analogijom sa sudbinom drugih hramova u to vreme, moguće je da je više puta manastir ostajao bez žitelja. O tom vremenu Joakim Vujić je zapisao: „Crkva unutri jest sva izmolovana koju su Turci  mnogokratno palili, rušili i sva bezakonja činili“. Prilikom svoje posete Ježevici, Joakim Vujić je prepisao zapis sa zapadnog zida iznad vrata koji govori kad je crkva žipoisana (1609.) a taj zid je srušen kad je građena priprata, inače bi se taj podatak izgubio. Crkvu je posetio i Kosta Popović koji je 1863. o njoj pisao jedan članak u kome je analizirao zidne slike i ocenio ih kao umetnički vredne. Svoje utiske o manastiru ostavio je prilikom posete i čuveni arhitekta XIX veka, Mihailo Valtrović, koji je, analizirajući stil gradnje postavio njeno datovanje na XIV vek.

Feliks Kanic je na proputovanju Srbijom bio i u Ježevici i tom prilikom opisao manastir, i svojsveno njegovom putopisnom radu, zabeležio izgled jednim crtežom.

Uz manastir je počela da radi i škola, jedna od najstrarijih u ovo kraju, a izgrađena je 1812. godine. Tokom proslave 600 godina od izgradnje na svečanosti na kojoj je prisustvovao vladika Nikolaj, 1937. godine osvećen je dom bratstva Hrišćanske zajednice.Tom prilikom vladika je odlikovao, između ostalog , i ježevičkog paroha, Milisava Protića koji je pripremio proslavu izradom monografije, i što je značajnije, nekoliko godina pred ovaj značajan datum, u samoj crkvi, ispod slojeva maltera otkrio 118 fresaka iz perioda ranog živopisa.

Krov crkve je zamenjen 1948. a konzervatorski radovi i čišćenje živopisa izvšeno je 1951. i 1953. godine.

Sve do 2005. godine Ježevica je funkcionisala kao parohijska crkva da bi nakon toga bila imenovana u muški manastir, a od 2016 . je preimenovana u ženski manastir o kome danas vodi računa nastojnica Jovana koja je ovde došla iz Gračanice.

Arhitektura

Manastir je podignut kao jednobrodna građevina  sa visokom kulom- zvonikom, dominantnim arhitektonskim elementom,  na zapadnom pročelјu crkve.

Na istoku je završena polukružnom oltarskom apsidom. Uz bočne zidove istočnog traveja naosa sagrađena su pevnička proširenja, dok se nad njegovim središtem uzdiže jednostavna slepa kupola niskog tambura od opeke. Ovaj deo crkve sagrađen je od lomlјenog kamena, dok je prostor naknadno dozidane  priprate nad kojom je podignut zvonik, izveden uredno spajanim komadima kamena žućkaste boje.

Zvonik je podignut na tri sprata, od kojih svaki ima prozorski otvor na zapadnoj strani-na  najnižem je probijen jednostavan, pravougaoni otvor, na središnjem po monofora na glavnoj i bočnim stranama, a na najvišem mali okulus.

Zapadni portal je uokviren belim mermernim dovratnicima i nadvratnikom, čija je površina ispunjena ornamentalnim motivima u barelјefu. Nad njim je, u luneti portala izvedena u tehnici mozaika, predstava patrona hrama, svetog Nikole. U vrhu zapadne fasade se, neposredno iznad lunete, nalazi još jedan prozorski otvor.

Osim zapadnog portala, postoji i bočni ulaz u severnu pevnicu, koji je ukrašen zrakasto raspoređenim komadima lomlјenog kamena oko luka ulaza.

Prostor priprate od naosa nije odvojen punim zidom, već masivnim pilastrima na koje nalaže potrbušni luk. Na isti način su međusobno odelјeni i traveji naosa.

Zasvedeni su poluobličastim svodovima, izuzev istočnog traveja naosa nad kojim se uzdiže slepo kupe koje počiva na sistemu pandantifa, posredstvom kojih nalaže na četiri masivna potkupolna nosača.

Živopis i ikonopis

U oltaru je na oterskoj apsidi nalikana predstava Služba Poklonjenje Agnecu Hristu a oko njega su Sveti liturgičari arhjereji. Na desnoj, južnoj stani su Sv. Jovan Zlatousti, Sv Grigorije Bogoslov, Sv. Kirilo Aleksandrijski, Sv. Nikolaj Miriklijski.

Na levoj, severnoj strani su predstave Sv. Vasilja Velikog, Sv.Atanasije Aleksandrijskog , Sv. Silvestra Pape rimskog, Sv. Spridona Čudotvrca. Izad ove , u srednjoj zoni oslikana je kompozicija Pričešće apostola. U konhi oltarske apside oslikana je Presveta Bogorodica sa raširenim rukama i sinovm Gospodom Hristom na grudima.

Na ulasku u oltar na levoj strani prema žrveniku na prostoru protesisa oslikana je kompozicija Vizija Sv. Petra Aleksandrijskog. Do njega je Sv. Lavrentije a do njega Tri jevrejska mladića u zažarenoj peći i Sveti areta. Izad je Vaskrsenje Hristovo iz ada, a na njega se naslanja predstava Blagovesti. Na južnoj, desnoj strani su , u donjoj zoni uobičajene predstave svetaca a iznad je Sv. Trojica ili Gostoljublje Avramovo.

Na svodu hrama islikani su starozavetni proroci, i „Jakovljeva lestvica“. U kaloti kubeta Hristos pantokrator (Svedržitelj). Oko Hrista su anđeli u nebeskoj liturgiji. U severnoj levoj pevnici naslikani su u donjoj zoni: sv. Car Konstantin i Jelena, Sveti Georgije novi Kratovac, Sveti Dimitrije, Sveti Georgije, Isus Hristos i Sv. Nikola. Iznad njih je red medaljona sa svetiteljima: Sveti Aleksandar, Sveti Vasilije, Sveti Teodul, Sveti Ananija, Sveti Azarija, Sveti Misail – tri mladića u ognjenoj peći. U gornjoj zoni su scene iz Jevanđelja: Stradanje Hristovo vojnici dele Hristove haljine“, „Hristos pred Pilatom“, „Put na Golgotu“, „Polaganje Hristovo u grob“, „Mironosice na grobu Hristovu“. Iznad te scene naslikani su: „Ulazak Hristov u Jerusalim“ i „Raspeće“. Na pilastru srednjeg dela hrama iza desne pevnice sa zapadne strane oslikan je sveti Jovan Preteča sa krilima, gde je i Sv. Arhangel Gavrilo, a na suprotnom pilastru je kao pandan njemu,  oslikan Sv. Arhangel Mihailo.

U donjoj zoni, od kneza Lazara dužinom ježevičkog narteksa prikazani su sveti oci i učitelјi crkve. Iznad medalјona svetih žena, centralni deo hrama ilustrovan je freskama koje prikazuju život svetog Nikole i Bogorodičin akatist. Na svodu hrama islikani su starozavetni proroci, i „Jakovlјeva lestvica“. U kaloti kubeta Hristos pantokrator (Svedržitelј). Oko Hrista su anđeli u nebeskoj liturgiji. U severnoj levoj pevnici naslikani su u donjoj zoni: sv. Car Konstantin i Jelena, Sveti Georgije novi Kratovac, Sveti Dimitrije, Sveti Georgije, Isus Hristos i Sv. Nikola. Iznad njih je red medalјona sa svetitelјima: Sveti Aleksandar, Sveti Vasilije, Sveti Teodul, Sveti Ananija, Sveti Azarija, Sveti Misail -tri mladića u ognjenoj peći. U gornjoj zoni su scene iz Jevanđelјa: Stradanje Hristovo vojnici dele Hristove halјine“, „Hristos pred Pilatom“, „Put na Golgotu“, „Polaganje Hristovo u grob“, „Mironosice na grobu Hristovu“. Iznad te scene naslikani su: „Ulazak Hristov u Jerusalim“ i „Raspeće“. Na pilastru srednjeg dela hrama iza desne pevnice sa zapadne strane oslikan je sveti Jovan Preteča sa krilima, gde je i Sv. Arhangel Gavrilo, a na suprotnom pilastru je kao pandan njemu, oslikan Sv. Arhangel Mihailo.[4]

Prvobitni ikonostas koji datira iz XIV veka kao i onaj u Beloj crkvi u Karanu je izgubljen a sadašnji ikonostas datira iz XIX veka. Carske dveri iz XVII veka prenete su u Stjenik tokom njegove obnove 1802. godine a odatle u Narodni muzej Čačak. Današnji ikonostas je konzerviran i datira kako smo pomenuli iz XIX veka i na njemu je prestone ikone uradio Janko Mihailović Moler. Ostatak ikonostasa uradili su nepoznati majstori.

U manastiru Ježevica nalazi se kovčeg sa moštima svetih mučenika koji se iznosi na liturgije tokom praznika. Bogata riznica uklučuje i crkvene sasude, krstove, ikone , jevanđelja i druge knjige, čirake, kadionice i druge predmete. Među knjigama se izdvaja rukopisna knjiga Poljedovanije molebnoje pisana u manastiru Sretenje koja se ovde čuva.

Manastir Ježevica  je od 1982. godine upisan u registar kao spomenik kulture od velikog značaja.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović.

Terenski rad u manastiru Ježevica obavljen uz blagoslov i uz svesrdnu pomoć igumanije Jovane

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Pojašnjenja

[1] U monografiji Manastir Ježevica arhimandrita Jovana Radosavljevića kaže se  da „nije poznato kada je i zašto je, kao najstariji manastirski predmet tamo prenesen( u Narodni muzej u Čačku). Na osnovu podataka sa terena tokom realizacije projekta Sakralni biseri čiji je deo i ovaj tekst o manastiru Ježevica u još nekoliko hramova nailazili smo na istu problematiku:postojanje vrednih predmeta, vlasništvo SPC , koji su se , neutvrđenim putem i načinom, našli u depoima lokalnih muzeja, a koristeći analogiju, verujemo da se isti slučajevi mogu naći i u zbirkama nacionalnih muzeja

[2] Postoje tvrdnje da ovo četvorojevađelje datira iz XIX veka, međutim, suprotstavlja mu se mišljenje većine istraživača pitanjem: zašto bi u XIX veku, kada su uveliko radile moderne štamparske prese, jedna ovakva knjiga bila pisana rukom na kožnim listovima

[3] Manastir Ježevica, Arhimandrit Jovan Radosavljević

[4]  Manastir Ježevica , Arhimandrit Jovan Radosavljević