Umetnost

Najmanja crkva brvnara: Crkva Sv. Jovana Krstitelja u Gorobilju

Posted: 7. oktobra 2018. u 12:18   /   by   /   comments (0)

Tražeći put ka crkvi Svetog Jovana Krstitelja  na levoj strani puta od Požege preme Arilju, od meštana ćete pre dobiti informaciju o tačnoj lokaciji ako pitate za Počeču. Kako to u ovim krajevima neretko  biva, narodni naziv  za ovaj sakralni objekat stopio se sa imenom zaseoka u Gorobilju u kome se crkva nalazi. Na samom putu kroz Gorobilje na tačan položaj crkve ukazuje drvena tabla urađena kao putokaz- obaveštenje  koju je tu udesio sadašnji sveštenik, jerej Milan Đokić, po svom postavljenju, kako kaže: “da hram, putnicima namernicima bude uočljiviji na proputovanju kroz taj deo požeškog kraja”. Zaista, crkvu , bez obzira što se nalazi na čistini,  nekih 50 m od puta, i nije lako uočiti, budući da je jedna od naših najmanjih, sačuvanih, crkava brvnara, i bez obzira na drveni zvonik i veliko groblje iza, nekako se prirodno stapa sa ambijentom seoske sredine i guste šume iza nje. Hram je posvećen Sv. Jovanu Preteči.

Nakon  seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem, 1690. godine, novopridošlo stanovništvo koje se odlučilo nastaniti na ovom prostoru zateklo je pust kraj, bez crkve. Predanje kaže da im je lokalni spahija dozvolio da u gornjem delu sela, na ivici šume, naprave crkvu, ali „da ne bude veća od obora”.

Prva crkva brnara u Gorobilju sagrađena je 1705. godine i to od nešto slabije građe, i postoje podaci da je pre Prvog srpskog ustanka uništena. Po predanju prva crkva u Gorobilju sagrađena je u zaseoku Slatina, odakle su je jedne noći meštani, saznavši da se Turci spremaju da je zapale, rasklopili i preneli u Počeču.

Nakon prvog paljenja od strane Turaka u periodu 1788. do 1804. godine,  crkva je obnovljena, i završena 1810. godine, da bi je Turci, nedugo potom potom uništili, a o čemu postoji svedočenje u pisanju Joakima Vujića koji kaže da je crkva srušena do temelja.

Joakim Vujić je vezano za crkvu Sv. Jovana Krstitelja u Gorobilju zapisao i sledeće: “ova crkva nema zemlju, zato Turčinu spahiji ne plaća ni pare, jerbo je na zemlji eminskoj. Nego su Turci u vreme vladanija serpskog vožda G. Petroviča svu popalili, i do osnovanija srušili”.

Inače, za vreme Karađorđa, između 1800. i 1813. godine podizane su i obnavljane ckve brvare, a i podignut je manji broj ovakvih novih verskih objekata. Turci su veliki broj njih porušili i popalili nakon sloma Prvog srpskog ustanka, da bi se po završetku Drugog srpskog ustanka, i tokom vladavine kneza Miloša Obrenovića , od 1815. do 1839. pristupilo obnovi i izgradnji ovih crkava. Po podacima, u ovom periodu, podignuto je više od 70 crkava brvnara.

Zapis na današnjoj crkvi koji se nalazi iznad pregrade priprate i crkve, i  koj se ne vidi dobro svedoči o tome da je crkva obnovljena 1820. godine: “Znano budi kad se ponovi crkva u Gorobilju, to jeste, popođena i pošimljena i stolovi (načinjeni) trudom i zauzimanjem sveštenika jereja Filipa Radulovića, 1820. godine”.

Crkva je još jednom obnovljena 1836. godine, kada je podinuta na betonski temelj i pokrivena novim klisom. iste godine zografi, Janko Mihailović Moler iz Dragačeva i njegov sin Sreten Protić Molerović izradili su ikonostas koji se,kao i pregradni zid koji razdvaja naos i pripratu, i danas nalaze u crkvi.  U crkvi postoji i ikona Sv. Jovana sa krilima za koju se pretpostavlja da datira s kraja XVIII veka, i koja je slikana vrlo dekorativno a u postvizantijskom stilu. Na samom vrhu ikonstasa prikazana je scena Raspeća Hristovog pored koga su Bogorodica i Jovan Bogoslov. U dnu krsta na kome je Isus razapet predstavljeno je Svevideće oko Božije. Na carskim dverima, po ustaljenom pravilu, prikazane su Blagovesti Bogorodičine pored kojih su četiri medaljona sa  poprsjima jevanđelista.

Unutrašnjost crkve Sv.Jovana Krstitelja, Gorobilje, pogled sa balkona

Pretpostavlja se da oko crkve postoji arheološko nalazište, a o tome svedoči i rimski spomenik, kameni žrtvenik koji se do obnove, 1836., nalazio u crkvi, pored oltara i služio kao časna trpeza, da bi te godine bio premešten u portu. Na njemu se nalazi natpis: O.C. TAVRO. PROCULUS. L. P.

Od  starih knjiga sačuvan je jedan Tipik, moskovsko izdanje iz 1753. godine , na kome je natpis prikazan na fotografiji:

Natipi na Tipiku iz 1753. godine, Moskovsko izdanje, crkva u Gorobilju

Arhitektura crkve je vrlo jednostavna: pravougaonog je oblika, u osnovi širine 4, 5m i dužine 9,8 m, što je sa površinom od 41 m² čini najmanjom crkvom brvarom kod nas. Unutrašnjost je podeljena pregradom  koje odvaja pripratu i oltarski prostor , čiji su zidovi prelomljeni u tri ravni. Nad središnjim delom zasvođena je tavanicom od šašovca, dok je tavanica nad pripratom ravna. Svod je bačvastog oblika. U zapadnom delu talpe se sučeljavaju sa jačim propustima. Prozorski otvori su minimalni i ukupno ih je tri. U samom krovu su otvorene dve badže koje, kroz otvoreni koritasti svod, propustaju svetlost.Kako ovo nije karakteristično za građevine nastale u periodu kada je pravljena crkva, pretpostavlja se da je novijeg datuma. Dvoja vrata , manih dimenzija, veličine 80/ 147 cm, skromna i bez ukrasa, nalaze se na zapadnoj i severnoj strani crkve. Sama građevina je od hrastovih brvana širine 12 cm koja su na krajevima spojena u ćert. Pod crkve je od drveta.

Posebno zanimljivo i autentično za ovu crkvu jesu ukrasi vidljivi u na unutrašnjoj strani brvana: išarana je jednostavnim ornamentima etnografskog karaktera izvlačenih grubljim potezima crvenom bojom: krugovi, polukrugovi, krstići , lozice sa cvetićima i kombinacije ovih elemenata.

Drveni zvonik pored crkve podignut je 2010. godine.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, kao i uz saradnju na terenu od strane sveštenika crkve Sv. Jovana Krstitelja u Gorobilju, jereja, Milana Đokića.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst o crkvi Sv. Jovana Krstitelja je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Pojašnjenje dela pojmova: 

* Sama građevina hrišćanske pravoslavne crkve jeste kompleksan teološko-simbolički sklop. Crkva ima tri osnovna dela: oltarski prostor, naos, pripratu (narteks).Mnoge manje crkve uopšte nemaju pripratu, a one veće mogu imati i egzonarteks – spoljnu pripratu. Najvetliji deo hrama je oltar, na kome se u liturgijskom činu evharistije – simboličkog obnavljanja Hristove žrtve, obavlja osvećenje darova – hleba i vina kojim će se pričestiti vernici. Delovi oltara su: apsida, proskomodija, đakonikon, časna trpeza, episkopski presto. Časna trpeza simboliše Hristov grob, sto za koijim je obavljena Tajna večera, kao i sto za kojim je starozavetni praotac Avram ugostio tri anđela. Na časnu trpezu tokom liturgije se stavlja prekrivač – antimins, koji ima simboličko značenje Hristovog pokrova, potom: krst, Jevanđelje, putir, diskos.

Priprata, narteks ili pronaos: prostor ispred naosa (centralnog dela hrama u kome se nalaze vernici tokom službe). Kao posebna prostorija može biti pregradama odvojen od naosa, ili od njega odeljen stupcima naslonjenim na zidove. Nekada naos može imati i oblik trema. U ranom hrišćanstvu tu su stajali katehumeni – oni koji još nisu kršteni, i koji iz tog prostora prate službu spremajući se za krštenje. Nekada su u priprati stajale žene, tako da se u nekim krajevima priprata još uvek zove “ženska crkva”. Ukoliko crkva ima krstionicu, ona se obično nalazi u priprati, a priprate su često služile za grobna mesta, obično članova ktitorske porodice, crkvenih velikodostojnika ili monaha.