Umetnost

Manastir po kome je deo srpske srednjevekovne književnosti dobio odrednicu

Posted: 3. decembra 2018. u 03:07   /   by   /   comments (0)

Najavljujući se za posetu manastiru Rača povodom prikupljanja terenskih podataka za tekst, bili smo pomalo zatečeni pozivom nastojatelja, protosinđela Germana (Avakumovića) , da u planirani dan “udesimo nekako vreme posete uveče, ispred 18 časova , da obavimo šta nam treba od posla tu, a da potom prisustvujemo činu monašenja u samom manastiru”. Tog dana smo, u stvari shvatili važnost ovog čina i za monašku zajednicu koja dobija još jednog brata u veri, a i za crkvu u celini, a gosti su pristizali odasvud, ne samo sa teritorije eparhije Žičke kojoj manastir pripada.  Nekoliko nedelja kasnije, u jednom drugom manastiru, čuli smo od jedne od monahinja da ih nema dovoljno-uopšteno, monaška zajednica u Srbiji je mala u odnosu na potrebe,  mada je bolje nego što je to bilo 40-80 tih godina XX veka. Istorija pojedinih manastira, na nivou važnosti centara koji su bitno uticali i na prosvetiteljsko kulturni život u Srbiji govori da je u nekim periodima u njima bilo i više desetina, pa čak i stotina monaha. Za manastir Rača se priča  da je bio naseljen sa  oko 300 monaha u doba njegovog najvećeg  procvata u periodu pred Veliku seobu, 1690. godine.

Manastir je šest kilometara udaljen od Bajine Bašte a put do njega jasno označen tablama i budući da je blizu glavne saobraćajnice duž Drine omljeno je svratište turista i slučajnih prolaznika. Manastirski kompleks smešten je ispod obronaka Tare, na desnoj obali rečice Rače po kojoj je dobio ime.

Predanje kaže da je Raču podigao kralj Dragutin (1276-1316) u monaštvu nazvan Teoktist,  1275. godine. Istraživači, pozivajući se na predanje, takođe  nastanak manastira vezuju za perod 1276- 1282. a pominje se i 1299. godina. Puzdanih dokaza da je kralj Dragutin ktitor manastira Rača nema, ali je zabeleženo da je podignut na “podobije” ariljske crve Svetog Ahilija iz Larise, pa je tako nastalo verovanje da ove dve svetinje imaju i istog ktitora.

Prvi pisani zapisi o ovom manastiru datiraju iz XVI veka, a najraniji je iz 1516. godine i nalazi se u rukopisu manastira Svete Trojice kod Pljevalja u kome piše: Ot zdje počeh pisati az Teodor, jeromonah Račanin. Ovaj pisani trag nas upućuje  i na postojanje manastira, ali i na Teodora Račanina,  jednog od  čuvenih račanskih prepisivača. U manastiru Beočin u jednom rukopisu zapisano je sledeće svedočenje o postojanju račanskog hrama: “Sija knjiga glagolemi Sinaksa manastira Rače. Siju vodicu ispisah az grešni Silvestar v leto 1623.” Naredna pisana svedočanstva su iz XVII veka iz Račanskog pomenika, i iz Letopisa račanskog koje je završilo u Pragu gde se i danas nalazi.

Zanimljivo je da se hram ne pominje u prvom sačuvanom turskom defteru Smederevskog sandžaka iz 1476. zbog čega se pretpostavlja da je manastir opustošen i najverovatnije bio napušten nakon turskog osvajana srpske despotovine. Takođe, analogijom sa događajima u Srbiji u tom periodu, prateći sudbinu ostalih hramova, pretpostavlja se da su monasi manastira Rača, uz pomoć naroda, isti obnovili nakon obnavljanje Pećke patrijaršije 1557. godine. Za vreme turske vladavine manastir postaje centar prepisivačke škole a istorija srpske književnosti veliki deo stvaralaštva tokom XVII i XVIII veka bliže se određuje pojmom „Račanska prepisivačka škola“. Za sada je pronađeno  40 zapisa i 15 bogoslužbenih knjiga koje su ovde nastale.

Prepisivačka škola prvobitno je uspostavljena u skitu Svetog Đorđa u Banji, na 40 minuta hoda od  današnjeg manastira . Crkva Svetog Đorđa bila je izgrađena nedaleko od vrela lekovite vode Lađevac ( otuda naziv Banja), i iz čijeg podnožja izvire Rače,  na tada nepristupačnom terenu.  Pored crkvice bili su smeštene isposnice u kojima su  živeli monasi. Crkvu su spalili Turci u isto vreme kada i manastir posle Velike sebe,  a od nje danas su vidljivi zarasli temelji i ostaci zidina.  Ovde su radili prepisivači čija imena su upisana u rukopise kojima su se predano bavili: Ćirjak, Hristofor, Simeon, Teodor, Jerotej, Silvestar, Arsenije, Kiprijan i drugi.  Iz  mnoštva dobrih izdvaja se Hristijan Račanin, prepisivač koji se odlikovao izuzetnom kaligrafijom i iluminacijom ( ukraševanje rukopisnih knjiga) a njegovi rukopisi sa izuzetnim ornametnima prepoznatljivi su u mnoštvu koje je ovde prepisano. Učenik prepisivača Kiprijana je Gavril Stefanović Vinclović, čiji rad je obeležen sa oko 20 000 stranica rukopisa, a 9 000 njih je pisano narodnim jezikom. Gavril je poznati reformator jezika i pravopisa koji je uveo slova Đ, Ć i DŽ u srpsku azbuku. Odrednica „Račanin“ kasnije se  odnosila  ne samo na monahe već i na pripadnike celokupne prepisivačke  i književne škole tokom XVII i XVIII veka.

Podatke da je u manastiru Rača bilo 300 kaluđera ostavio je turski putopisac, derviš Zulih, poznatiji kao Evlija Čelebija, koji je 1630. godine zapisao i da je tu zatekao 400 čobana, kovača, ekonoma i ostale posluge, a naveo je da je i brojku od 200 stražara. Tačne ili preterivanja, brojke upućuju na to da je Rača bila značajan centar u kome se odvijala živa aktivnost.

Manastir je postradao neposredno nakon Velike seobe i sa narodom koji je predvodio Arsenije Čarnojević  na sever su se povukli i račanski monasi. Dok su zidine zapaljenog i opljačkanog manastira stajale kao svedoci nekadašnjeg života , monasi koji su krenuli odavde nastavljaju sa svojom prosvetiteljskom misijom u dalekim krajevima. Jedan deo njih boravio je jedno vreme u Sent Andreji u Mađarskoj, i može se reći da od tada datira srpski sentandrejski kulturni centar Srba u ovoj zemlji. Nakon toga povlače se u manastir Beočin u podnožju Fruške Gore gde nastavljaju sa prepisivačkom aktivnošću. Ovde je nastao i jedan od naših najstarijih sačuvanih putopisa pisan rukom Jeroteja Račanina- „Putašastvije gradu Jerusalimu“. Kiprijan Račanin i njegov učenik, pomenuti Gavril Stefanović Venclović u Sent Andreji su sastavili „Bukvar slovenskih pismen“. Veliki broj sačuvanih račanskih rukopisa potiče upravo iz manastira u Beočinu odakle su tokom Drugog svetskog rata odneti u Zagreb.  Važno je napomenuti i da su ovi rukopisi, kao i druge vredne stvari koje su tokom Drugog svetskog rata i tokom postojanja Nezavisne države Hrvatske opljačkane iz fruškogorskih riznica, u Beograd vraćene uz zalaganje  direktora Muzeja srpske pravoslavne crkve prof. dr Radoslav Grujića  koji je na toj poziciji bio od 1942. do 1948. godine.

Manastir je bio razrušen sve do 1795. godine kada počinje obnova. Za ponovno uspostavljanje života u Rači kao najzaslužniji se pominju Hadži Melentije Stefanović, tadašnji tronoški jeromonah , Hadži Ruvim Nešković, iguman manastira Bogovađe ( koji je zaslužan za obnovu ovog manastira, nešto ranije) i Stefan Jovanović , arhimadrit manastira Tronoša. Hadži Melentije je po povratku sa hadžiluka, odakle se uputio iz Tronoše i uz pomoć i podršku Hadži Ruvima ,  svratio u  Carigarad, i uz sadejstvo sa Vaseljenskim patrijarhom dobio dozvolu od sultana Selima III da obnovi Raču. Od carskih velikodostojnika je dobio dozvolu za obnovu manastira, ali i pripajanje istom i zemljišta zvanog Bare, tako da je tom prilikom Rači pripalo ogromno prostranstvo na Tari. Rad na crkvi počet je 1795. godine i izgradnja se finansirala prilozima, ali i uz pomoć zajma sa zelenaškom kamatom. Rekordno vreme za koje je podignuta crkva, osvećena na Božić 1796. godine, jeste poduhvat vredan divljenja ako se uzmu u obzir tadašnji potenicijali građevinarstva i transporta. Prilikom osvećenja crkve, Hadži Melentije dobija čin arhimandrita manstira.  Nakon crkve počinju se obnavljati i manastirski kompleks, a u njegovoj izgradnji učestvovali su i majstori Osaćani  o čemu svedoče nalazi istraživača. Za iygradnju crkve korišćen je deo materijala sa ruševina pređašnje crkve posvećena Svetom Vaznesenju sa koje je upotrebljena je kamena plastika kao i blokovi sige.

No, burna vremena srpske istorije nisu dala da se započeto završi do kraja. Privođenje kraju radova na uređenju, nakon što je celokupno manstirsko zdanje završeno 1799. godine, poklapa  se sa periodom kada su se janjičari vratili u Beograd, koje se u pamti kao veoma težak period za srpski narod.  Turci iz Pljeskova nadomak Rače vrlo često upadaju u manstirsko imanje pa počinje opasivanje zidom samog kompleksa radi njegove zaštite. Da nevolja po manastir nije dolazila samo od strane osvajača svedoči i zapis iz 1799. koji govori o tome da su te godine beogradski mitropolit Metodije i sokolski knez Stevan prodali Raču beogradskom veziru za 15 000 groša,  te je Hadži Melentije imao dodatnu muku da skupi novac i umoli vezira da otkupi manastir. Godine 1813. , samo 18 godina nakon obnove, preko manastirskih  zidina  prodrla je turska četa predvođena Memiš agom, ajanom srebrničkim, koji su manastir zapalili. Hadži Melentije je, nakon što se Sokolska nahija priključila u pobuni koja je iznedrila Prvi srpski ustanak, bio aktivan u ustaničkim redovima pa je postao komandant vojske na Drini u činu  vojvode, a posebno se istakao u oslobađanju Užica. Za to vreme manastirsko bratstvo, bez arhimadrita, uspevalo je, do 1813., da se odupre Turcima. Memiš aga i njegova četa, prilikom upada u manstir ubili su dvojicu  monaha koji su se tu zatekli, a priča se da su im odsekli glave na časnoj trpezi. U narodu je ostala i priča da su nakon paljenja manastira posekli i voće u njegovoj okolini.  Za sobom su ostavili pustoš.

Hadži Melntije se nakon sloma Prvog srpskog ustanka povukao za Austriju i u proleće 1816. vraća se u Srbiju. Od kneza Miloša Obrenovića je dobio dozvolu za obnavljanje manastira, a nova vlast je doprinela je obnovi  na  način da su seljaci u okolini oslobođeni poreza u zamenu da pomognu u izgradnji. Priča se da je Hadži Melentije zbog lojalnosti Karađorđu, teška srca i sa zebnjom došao knjazu po pomoć, ali je ovaj prećutao njegovo prijateljstvo sa Đorđem.  Takođe, postoji i predanje da je obnovu manastira pomogao i poturčenjak iz Istočne Bosne, paša Vidajić koji je učestvovao u borbama na Drini 1813.  Neki istraživači činjenicu da u poslanici za obnovu manastira Hadži Melentije ne pominje njegovo paljenje  1813. tumače i obzirom preme pomenutom muslimanskom  donatoru, paši Vidajiću. Za obnovu crkve angažovani su najbolji graditelji tog doba: Janja Mihailović Mali i Nikola Đorđević Cincarin. U toku obnove upokojio se arhimandrit Hadži Melentije, a nasledio ga je arhimadrit Mojsej Jovanović pod čijim upraviteljstvom je završena crkva 1826. godine.  Nova građevina iznikla je na temeljima stare, spaljene bogomolje, a krenulo se sa obnavljenjem konaka sa ćelijama. Crkva je pokrivena klisom i, osim živopisa za čiju izrad je nedostajao novac, bila završena do kraja 1835. godine. Pored pomoći od strane kneza Miloša, veliku podršku obnovi dali su i episkop užički Nikifor Maksimović, rujanski serdar Jovan Mićić i arhimandrit Melentije Kremanac Radovanović. Ikonostas je počeo da se radi avgusta  1840. godine a za taj posao angažovan je živopisac iz Sremskih Karlovaca, Georgije Bakalović. Postoji priznanica na 450 talira koji je episkop užički, Nikifor platio  Bakaloviću za izradu ikonostasta, a pored njega, Bakalović je naslikao i oko dvadeset prazničnih i drugih ikona. Ono što je preostalo od starih ikona podeljeno je crkvama u okolini. Živopis je u 1853/54 radio Dimitrije Posniković,  o čemu je ostavio zapis u crkvi iznad zapadnih ulaznih vrata [1] a s njim je, kao i u crkvi u Užicu i Staparima, radio Milija Marković, slikar iz Požarevca.

Sa severne strane crkva, 1849., podignuta je zvonara , visoka kao sama crkva[2], zidana od tesanog i lomljenog kamena.  Postoji podatak da su prva zvona za novi hram nabavljena 1833. godine ali se ne zna njihova sudbina.  Dva ili tri zvona koja su bila prikačena na zvonaru odneli su Austrijanci 1918. tokom Prvog svetskog rata. Pedesetih godina prošlog veka zvona su pronađena na tornju katoličke crkve u banatskom selu Malom Karlovčiću.

Feliks Kanic je 1890. godine pisao da je manastir Rača bio jedan od najbogatijih u Srbiji u to vreme. U to vreme crkva Vaznesenja Hristovog je bila jedna od retkih u okolini ( do 1885. crkva brvnara u Dubu bila je metoh manastira Rača i te godine je dobila svoju  parohiju)  sa oko 4700 parohijana.  Iz tog doba je i  svedočenje i o bogatstvu manastriske imovine: 30 hektara oranica, 35 hektara livada, 8 hektara voćnjaka, 416 hektara šuma, 8 kuća, vodenica, strugara, dve mehane, 113 000 dinara u stoci i gotovinski kapital od 26 000 dinara.

Deo manastirske pokretne imovine, opljačkan je od strane Austrijanaca tokom Prvog svetskog rata koji, osim odnetih zvona  i  rizničkih vrednosti  koje su zatekli, nisu pričinili veću štetu građevinama . Međutim, Drugi svetski rat doneo je novu tragediju budući da je u manastir 1943, godine  upala bugarska kaznena ekpspedicija koja je popalila manastirske konake, ali i nanela znatnu štetu na drugim objektima.  Takođe, u više navrata pljačkana je manastirska imovina od strane ustaša. U oltaru manstira Rača, ispod kamenih ploča, iguman Platon Milojević, čuvao je, tokom Drugog svetskog rata,  naš najvredniji srednjevekovni pisani dokument „Miroslavljevo jevanđelje“. Postoji priča i da je kralj Aleksandar prenoćio u ovom manastiru 1941. prilikom bekstva iz zemlje.

Godine 1924. vek nakon smrti Hadži Melentija pokrenuta je inicijativa za izradu spomenika. Tadašnji starešina, iguman Zaharije Popović ( Milekić), rodom sa Zaovina i učesnik ratova 1912-1918,  taj posao poverio je akademskom slikaru Mihailu Milovanoviću iz Užica. Milovanović je lik radio na osnovu priča, budući da je prvi grafički prikaz Hadži Melentija objavljen dve godine kasnije , 1926. Uz spomenik, grob zaslužnog arhimandrita i vojskovođe iz ckrvene porte premešten je uz zid, gde i danas počiva.

Do 1961. godine nije bilo značajnijih obnova oštećenog manastira, a dolaskom jeromonaha Hrizostoma Pajića počinje  desetogodišnji trud u toku koga je podignut novi konak na mestu spaljenog u porti, još dva nova konaka, manastirski stanovi, kapela u konaku na dva sprata, a drveni pod u crkvi zamenjen je mermernim.

Veliko manastirsko bogatstvo razvučeno je na sve strane tokom vekova postojanja: vredne predmete i knjige raznosili su i Turci i Austrijanci, Mađari , ustaše, a jedan deo su sami monasi odneli sa sobom u Sent Andreju, potom Beočin tokom Velike seobe, tako da su manastirske dragocenosti, deo kulturnog nasleđa Srbije iz Rače, rasute na sve strane. Godine 1996. ( 6. oktobra) partijar Pavle i episkom žički Stefan blagoslovili su, nakon liturgije u manastirskog crkvi, otvaranje riznice.  Ovde  se čuvaju stvari i lični predmeti Hadži Melentija, ustanička zastava iz 1807. godine, Hadži Melentijeva ustanička kasa, zlatan sat koji je dobio na poklon od ruskog cara, vredne knjige, dokumenti  i drugi predmeti.  U manastiru je  od skora izložen deo moštiju kralja Dragutina,  koje su prenete iz Bugarske  zahvaljući posredovanju počivšeg patrijarha Pavla koji je jedno vreme i bio monah ovog  manastira.

Arhitektura

Arhitektonsko rešenje spoljašnjosti manastirskog katolikona jasno odražava unutrašnju podelu prostora.  Na fasadi svakog traveja crkve nalazi se po jedna plika niša. U nišama istočnog i zapadnog traveja naosa  su prozorski otvori.

Ispod potkrovnog venca duž čitavog tela crkve, kontinuirano teče niz alepih arkadica, a dnom fasadnih polja niski, kameni sokl. Na istoku se nalazi polukružna apsida, dekorisana takođe nizom alepih arkadica i trima plitkim nišama.

Manastir je podigut kao monumentalna jednobrodna građevina sa bočnim pevnčkim prostorima, nad čijim se istočnim travejem naosa uzdiše kube vitkog i visokog poligonalnog tambura sa monoforama na svakoj strani. Okviri ovih uskih monofora izvedeni su od crvene opeke, kao i trostruki teserasti venac. Opeka je na tamburu dobila dekorativnu funkciju i u vidu vodoravno postavljenih ploča koje su raspoređene čitavim telom tambura.

Zapadna fasada hrama izdeljena je dvema arhivoltama na tri vrlo plitke niše, koje doprinose dinamičnosti ovog fasadnog polja. Iznad samog portala se nalazi predstva Hrista koji u rukama drži otvoreno jevanđelje pored koga su dva anđela sa grbom Srbije, dok se  u luneti nad portalom  nalazi freska Vaznesenja Gospodnjeg, praznika manastira. Portal je usečen u četvorougaono polje i flankiran trostepenim kamenim dovratnicima. U vrhu zapadne fasade, ispod luka najviše arhivolte nalazi se dekorativna rozeta, dok se ispod drugog luka nalazi predstava Isusa Hrista izvedena u plitkom reljefu.

Uz južni zid priprate postavljen je 1924. godine posvećen Hadži- Melentiju, izrađen od belog mermera.

Zvonik koji se nalazi sa severozapadne strane crkve na svakoj svojoj strani ima po dve vitke i vosoke lezene, tako da formiraju tri plitke i visoke niše. U dnu i vrhu svake središnje niše nalaze se prozori, dok je iznad njih probijen otvor u vidu okulusa.

Slikarstvo

Da ponovimo da je godine 1840. Georgije Bakalović izradio je ikonostas, a oslikavanje unutrašnjosti hrama Dimitrije Posniković i Milija Marković dovršili su 1854. godine o čemu svedoči natpis koji se nalazi iznad zapadnog portala, u unutrašnjosti hrama:  Vo slavu svjatija Trojici, Otca i Sina svjatago Duha, na razvalinama Nemanjića obnovljen je ovaj hram Svjatago Voznesenija Gospodnjeg od g. Hadži-Melentija Stefanovića, arhimandrita, rodom iz Bosne, naije Srebreničke, sela Birča, 1795. godine; izobrazisja pri vladeniju Gospodara i knjaza Srpskog Aleksandra Karađorđevića, sa blagoslovenijem Arhiepiskopa beogradskog i Mitropolita cele Srbije g. Petra Jovanovića, vdovstvujušče eparhije užičke, s revnostju i trudoljubijem postrižnikastare Srpske patrijaršije u Peći, ovdi igumanom g. Serafima Dimitrijevića sa bratstvom jeromonahom Sofronijem Đukićem, troškom iz kase manastirske. Izobrazi Dimitrije Posnik, iz Karlovaca, Vojvodstva Srbije, 1854.

Iako se u ovom  zapisu pominje samo Posniković, kao glavni živopisac, sa sigurnošću možemo tvrditi da je na oslikavanju hrama sa njim radio i slikar  iz Požarevca,  Milija Marković, kao što su to učinili i u užičkoj crkvi.  Izuzev živopisa kojim je oslikao unutrašnjost crkve, Dimitrije Posniković je naslikao i scenu nad glavnim portalom- Hrista sa anđelima koji nose grb Srbije. Interesantno je da Posniković i Markvić nisu izveli živopis u najčešće primenjivanoj tehnici na svežem malteru, već na suvom, all seco . Izuzetno visok prostor crkve, ali ipak prostran, na traveje je izdeljen masivnim pilastrima, na kojima su naslikane stojeće figure svetitelja.

Na istočnom zidu, iznad oltarske pregrade, naslikana je  Tajna večera. U kaloti kupole je Hristos Starac dana, dok su u tamburu, u dve zone smešteni likovi proroka. Najviše zone  zidova naosa i priprate nose scene vezane za Hristova stradanja, dok se u dve zone ispod njih u naosu nalaze predstave iz ciklusa Hristovih čuda, a u priprati iz ciklusa Velikih praznika.  Na svodu naosa naslikana je monumentalno Pedesetnica (Silazak Svetog Duha na apostole), a na svodu priprate Preobraženje Hristovo.

U prvoj zoni zapadnog zida, severno od vrata naslikani su sveti despot Jovan i drugi srpski arhiepiskop, Arsenije, dok su južno despot Stefan i sveta mati Angelina. U drugoj zoni (iznad) nalaze se portreti srpskih vladara, da bi se u najvišoj zoni zapadnog zida, umesto uobičajene scene Uspenja Bogorodičinog (koje je ovde smešteno na južni zid južne pevnice), našle četiri scene: Sveta Trojica, Žrtva Avramova, Hristova dva suđenja.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, a rad na terenu realizovan uz blagoslov i saradnju nastojatelja mastira Rača, protosinđela Germana.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Pojašnjenja:

[1]  Citat se nalazi u  delu teksta o živopisu

[2]  više u delu teksta o arhitekturi