Umetnost

„Ko tebe nije video, taj ne zna za sebe“- Crkva Svetog Ahilija u Arilju

Posted: 6. decembra 2018. u 12:33   /   by   /   comments (0)

“Ko tebe nije video, taj ne zna za sebe! “ izjavio je pesnik Branko Miljković ushićen likom Svetog arhanđela Gavrila iz predstave Blagovesti Bogoridičinih u ariljskoj crkvi Svetog Ahilija, ariljskim Plavim anđelom. Isto bi se moglo reći za kompletnu građevinu hrama koja domira i u prostornom, duhovnom pa čak i svakodnevnom životu Ariljaca. Ova crkva  za Ariljce nije  samo spomeničko obeležje grada i simbol lokalnog identiteta već i njihova suština kojom je kao životnim  žigom obeleženo trajanje ovdašnjih generacija . Pored čuvenog ariljskog Plavog anđela, svet je za ovaj hram saznao i kada je predstava stojećeg Hrista Didaskalosa ka kome se kreće povorka Nemanjića monaha, naslikana na južnoj zoni naosa, na izložbi reprodukcije fresaka hrišćanskog Istoka u Parizu, 1971. godine ponela priznanje Najlepša freska.

Poznata  zadužbina kralja Dragutina, crkva leži na temeljima znatno starijeg hrama, a  jedan deo njene istorije  tesno je vezan za dinastiju Nemanjić. Zbog temelja na kojima počiva, i  koji čine ostaci  ranije građevine čiji su kameni blokovi  korišćeni i u fazi kada je kralj Dragutin podizao svoju zadužbinu, crkva je u sebe utkala slojeve istorije, a mnoge pretpostavke koje su izvedene iz istraživanja arheologa i drugih struka, njenom postojanju dodaju vrlo intrigantnu notu. Osim toga, u naučnim krugovima se vodi polemika između prvog i drugog ktitora, i mada više u domenu stručne frazeologije sa određenim konsekvencama koje se tiču struke, ipak, za običnog čoveka, ovaj spor ima implikacije samo u  podsticanje radoznalosti u pogledu izučavanja ranije istorije ariljske bogomolje.

Arheološka istraživanja koje je radio Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Beograd u periodu 1972-75 godine pod rukovodstvom Časlava Jordovića, arheologa, nešto ranije rađen projekat konzervatorsko restauratorskih radova (1971.) pod rukovodstvom dr Milke Čanak Medić, pa i kasniji radovi arheloških i kontervatorsko restauratorskih  timova ( pri čemu nije vršeno otkopavanje) izneli su dokaze u postojanje i dali uvid u izgled prvobitnih  građevina na mestu današnjeg pravoslavog hrama koja datiraju još iz antičkog perioda. Kažemo “građevina” jer su tokom otokopavanja pronađeni građevinski ostaci iz tri starije uzastopne epohe i nekropole iz prethodnih perioda. Konkretno, ostaci zidova najstarijih građevina koje ne čine kompleks  već odvojena zdanja, nalaze se ispod zapadne fasade spoljne priprate, a dva zida jedne građevine ( južni i severni ) uništeni su tokom izgradnje postojećeg hrama, i tokom iskopavanja grobova unutar crkve, takođe u okviru arheoloških istaraživanja u XX veku. Ostaci nadgrobnih spomenika ,ploča sa rimskim natpisima i drugih tragova ranih civilizacija nalaženi su i od strane mesnog stanovništva na udaljenosti 400-500 m od hrama. Uopšeno, po nalazima se smatra da je na mestu današnje varošice postojala antička naseobina, a cela dolina Rzava bogatstvom iskopina iz antičkog doba ukazuje na postojanje razvijene civilizacije, dok pojedini nalazi upućuju na različita razdoblja praistoriskog života u ovom kraju.  U najkraćem: ploče sa rimskim natipisima sekundrno su  ugrađene u potporne zidove, a to znači da su  tokom izgradnje u srednjem veku korišćene kao građevinski materijal. Po predanju, rimski cipus na kome je postavljena časna trpeza u oltaru crkve Sv. Ahilija donet je iz sela Vrane gde je iskopan tokom poljoprivrednih radova  od strane jednog meštanina. Na osnovu istraživanja iskopanih grobova  unutar i u neposrednoj blizini sadašnje crkve , na prostoru jednog dela nekadašnjeg manastira, postavljena je hipoteza da jednaku mogućnost za prvobine građevine ispod temelja imaju „pagansko svetiliše i uz njega, mlađa, ranohrišćanska nekropola, ili ranohrišćanska crkva sa istodobnom nekroplolom, ili pagansko svetilište  docnije preuređeno za potrebe hrišćanskog kulta uz koju se obrazovala ranohrišćanska nekropola“[1]. Sumirano: reč je o kultnoj građevni nastaloj u antičko ranovizantijsko vreme, a nađene najstarije nekropole govore da su tu sahranjivani zajedno  i rani hrišćani i pagani, što nije bio redak slučaj na koji su arheolozi nailazili.

Istraživači tvrde da su tokom X  početkom XI veka u Moravičku župu stigli vizantijski monasi, u već postojeći hram,  i sa sobom doneli mošti svetog Ahilija, episkopa iz Larise, borca protiv arijanske jeresi i učesnika prvog Vaseljenskog sabora u Nikeji 325. godine.  Često se navodi mogućnost da je prvobitni manastir sagrađen u doba cara Samuila (976—1014) koji je Svetom Ahiliju posvetio manastir koji je podigao u Prespi, ali ovakve tvrdnje, do sada, nisu potkrepljene validnim dokazima.

Moravička župa čiji je episkopski centar postala crkva Svetog Ahilija, odnosno  manastir, ustanovljena je tokom XIII veka, odnosno kada je 1220. godine arhiepiskop Sava I Nemajić u Srbiji uređivao postojanje episkopija. Hrišćanski kultovi kojima pripadaju i svete mošti bile su u to vreme jako retke u Srbiji u kojoj je crkveno ustrojstvo bilo tek u začetku, a zauzimale su veoma značajno mesto u propisima crkve, tako da je prisustvo moštiju sv. Ahilija u ovoj crkvi najverovatnije odredilo njenu namenu kao episkopsku. Tačna godina izgradnje crkve ne može se utvrditi sa preciznošću, pa je najtačnije reći, prateći hronološki niz episkopa koji su bili na tronu, kao i po ostacima zapisa, ali i iz otkrvenih podataka tokom iskopavanja manastirskih zgrada, da je crkva izgrađena devedesetih godina XIII veka, pa se kao najčešća kod istaživača  pominje 1283. godina. Vreme završetka  oslikavanja crkve upisano je na ktitorskom natpisu na 1296. godinu, a pregledom natpisa  i zgrafita na samim freskama, došlo se do zaključka da je crkva oslikavana između 1. septembra 1295. i 31. avgusta 1296. godine[2]. Na dovratniku ulaza u đakonikon kao ktitor je upisan kralj Dragutin, a na samoj ktitorskoj komoziciji ubeležen je kao prvi ktitor, a razlika, kako smo rekli , nosi veću važnost po stručnu teoriju. Ne zna se tačno ni da li je kralj Dragutin preduzeo radove na temelju razrušene prethodne crkve, ili se za izgradnju hrama odlučio iz razloga što je ranije postojeća građevina bila premala za episkopsko sedište, pa je gradnju počeo od rušenja. Interesantno je pomenuti da Dragutinovi savremenici, pismeni ljudi uglavnom iz crkvenih krugova,od čijih se pismenih beleški dosta toga saznalo o ovom periodu srpske istorije, nigde ne pominju građenje ove crkve, niti dovode u vezu kralja Dragutina sa izgradnjom, već se o tome saznaje isključivo na osnovu zapisa na freskama i zidovima same građevine. Još jedan zapis iz građevine je veoma bitan, a radi se o ugrebanom zapisu u kupoli ckrve koji je načinio izvesni Miroslav i koji svedoči da je car Dušan darivao horos crvki zbog čega se pretpostavlja  da je moravička episkopija bila dignuta na nivo mitropolije. Crkva Svetog Ahilija iz ovog perioda imala je specifičnu boju spoljašnje fasade: ružičastu ili zlatno oker, a preko nje su bile islikane crvene trake.  Mali deo ovog spoljnog izgeda sačuvan je na tamburu i kubičnom postolju kupole.

Krajem druge polovine XIII veka crkva tadašnjeg manastira doživela je prepravku pa je dodata priprata, a istraživači kažu da je stara crkva možda  doživela izvesna oštećenja tokom zemljotresa . Sredinom  XV veka manastir je zbog turskih zuluma više puta napuštan, a monasi su se povlačili u manastire u Ovčarsko kablarskoj klisuri noseći sa sobom i bogoslužbene knjige o čemu svedoči ariljski tipik prenet u ovčarski manastir Sretenje.

Ne postoji tačan podatak kada su se monasi vratili ali se pretpostavlja da je i u tom periodu jedno vreme manastir bio pust, odnosno da crkva nije vršila svoju funkciju. Po povratku, tokom prvih decenija  XV veka sagrađen je novi konak, prislonjen uz zid crkve, izgrađeni tremovi i zgrade duž južne i severne strane crkve.   Godine 1454. godine sedište mitropolije je prebačeno iz Arilja u Čačak ( tadašnji Gradac).Ne zna se pouzdano, potom, kad je manastir zapusteo, a analogijom sa sudbinom ostalih hramova u ovom delu Srbije pretpostavlja se da je ariljska bogomolja  postradala  u petoj i šestoj deceniji XV veka, kada su Turci zapalili Mileševu, Banju kod Priboja i niz drugih hramova širom Srbije. Srpski parijarh Gavrilo je ostavio zapis iz 1650. godine kojim potvrđuje da je u Peć odneo pomenuti  ariljski tipik koji se do tada čuvao u manastiru Sretenje, ali se u njemu ne kaže decidno da je ariljska crkva ostala pusta.

Ariljski Plavi anđeo

Iz istorijski podataka pouzdano se zna da je mitopolija u Gradcu veoma kratko opstala budući da je u periodu od 1456-1459 gradačka crkva pretvorena u džamiju, pa se u spisima u tom periodu gubi trag sedištu, kao i mitropolitskoj hronologiji, a na osnovu nekih oskudnih izvora pretpostavlja se da je bila u manastiru Vraćevšnica u Rudničkoj eparhiji. Sedište moravičke eparhije potpalo je pod smederevsku, a potom je kratko vraćenu u  Arilje. Pretpostavlja se da je to bilo u četvrtoj deceniji XVII veka. Tadašnje zdanje ariljskog manastira doživelo je promene pa su srušeni postojeći konaci i izgrađeni novi, od kojih je jedan , na zapadnoj strani, imao i spratne odaje. Tom dogradnjom najverovatnije je izgrađena i zvonara, jer je na tom mestu 1847. godine , tokom gradnje škole pronađeno parče zvona, a temelji građevine su iskopani tokom istraživanja u XIX veku. O sudbini ariljskih mitoropolita ne zna se ništa u periodu od 1688-1712 , a na osnovu epitarahilja jednog mitoropolita koji se čuva u manastiru u Pakru u Slavoniji pretpostavlja se da je deo monaštva u toku Velike seobe 1690. godine stigao do severnih krajeva sadašnje Srbije.

Ariljska mitropolija nije dugo živela, budući  da je već 1739. godine prebačena u Užice. Poslednjeg ariljskog vladiku Turci su zasretili kod Sevojna prilikom putovanja u Užice, pretukli ga na smrt, i tu je  sahranjen. Po predanju ariljski vladika je rukom pokazao na mesto na brdu iznad Sevojna gde želi da bude sahranjen, tu je izdahnuo, pokopan i na tom mestu je izgrađena prva crkva u Užicu- crkva brvnara u Sevojnu koja i danas postoji. Moravički vladika je u Užicu bio do 1737. godine a potom sa patrijarhom Arsenijem IV prešao u Austriju, pa je u tom periodu moravička eparhija prvo pripojena mačvanskoj a potom valjevskoj.  Sve što je za kratko vreme ponovnog uspostavljanja mitropolije u Arilju izgrađeno ponovo je zapustelo, većina zgrada je razorena, a preostali deo građevina služio je putnicima namernicima za konačište o čemu svedoče brojni zapisi urezani  u oltarskom delu crkve. Iz ovog perioda ostala su predanja da je oko crkve umesto starih konaka ostao niz  nagorelih stubova  na koje je Skopljak paša natakao glave pobijenih Karađorđevih ustanika. Ovu priču kao mogućnost potvrdila su i kasnija arheološka nalazišta budući da je u tom delu porte pronađen niz oodvojenih lobanja. Narod je pričao da je su Turci tada crkvu koristili kao konjušnicu, što je takođe moguće, a na to , po istraživačima upućuju oštećene freske unutar objekta gde su ostale rupe u visini gde se obično postavljaju jasle i veže stoka. Ono što je izvesno jeste da su probali da zapale hram o čemu svedoče istraživanja koja su zabeležila nagorele delove drvenih nadvratnika.

Ariljski hram ostao je pust do 1829. godine kada polako kreće obnavljanje, a svedočansto o tome postoji u vidu izveštaja narodnih starešina poslatih knezu Milošu, ali se u njemu povremeno vršilo bogosluženje.  Dokaz za to je zapis iz 1809. na jevanđelju koje je  iz Studenice doneto u Arilje na čuvanje i koje je do tada stajalo u manastiru Jovanje.  Godine 1833. rujanski knez Jovan Mićić poklonio je ariljskom hramu zvona , bogoslužbene knjige i obredne predmete, pa su ga u znak zahvalnosti Ariljci prozvali ktitorom. Godine 1832. serdar Mićić ovde je izgradio svoj konak, a oko ruševina manastira i ckrve Sv. Ahilija počine se grupisati naselje,  u početku  kao drumsko i karavansko svratište  do 1880. kada je dobilo status varoši. Crkva je 1849. godine dobila novi ikonostas koji je oslikao ohridski zograf Nikola Janković. Iz ovog perioda postoji zapis u Letopisu ariljskom datiran na 7. mart 1835. godine gde se navodi da je poslata molba serdaru Mićiću da pošalje molera za crkvu. Đorđe Jovanović je 1850. godine u mastiru Blagoveštenje ispisao Pravila svetog Ahilija za ariljsku crkvu, knjigu koja i danas postoji i jedina je rukopisana knjiga u ovom hramu.  U ovom periodu na ostacima pomenute zvonare iz prethodnog perioda podignuta je prva ariljska škole a između škole i crkve izgrađen je konak za smeštaj učenika.

O izgledu tadašnjeg Arija uz pominjanje crkve svedočili su utisci Feliksa Kanica koji je u Arilje dolazio u dva navrata a uz skice, kako je to uobičajeno radio, ostavio je pisani trag o tadašnjem izgledu crkve koja je u to vreme (1865.)  bila pokrivena klisom. Vuk Karadžić je takođe 1827. godine u “Danici “ pisao članak o zapustelom manastiru ariljskom u užpičkoj nahiji. Joakim Vujić je u Putešestviju po Srbiji [3] zabeležio sećanja o stradanju Karađorđevih ustanika kod Sv. Ahilija, kao i pokušaj paljena crkve. Vredan pomena je pisani  utisak (1868.) koji je varoš ostavila na Vladimira  Popovića : Arilje po svom geografskom položaju opravdano možemo nazvati malim ovozemaljskim rajem koji Moravica i Rzav , kao Tigar i Eufrat orošavaju, i koji žuborom i šumom svojih reka i na njima vodenica, kao vodopad Amazonske reke, i najbrižljivije u zoru uspavljuje.

Tokom vladavine kneza Miloša , a za vreme užičko kruševačkog vladike Joanićija Neškovića na kupoli crkve nadzidan je kalotasti volumen od cigala i crkva pokrivena  limom, a o novom izgledu svedoči opis Mihaila Valtrovića iz 1875. godine.

Naredna prepravka vršena je 1906. godine a uradio ju je paroh Dušan Jelić koji je o tome ostavio zapis na nadvratniku južnog portala spoljne priprate. On je okrečio crkvu i uradio manje popravke.

Nakon nepune tri decenije, 1934. godine,  beogradski trgovac Sava Savić finansirao je novu popravku,  i tada je promenjena krovna konstrukcija kao i  podovi u crkvu, a raniju drvena ograda porte zamenjena je betonskom i metalnom.

Republički zavod za zaštitu spomenika kulture prduzeo je istraživačke i konzervatorske radove od 1971. godine u više navrata do početka ovog vekakada je očišćen sloj čađi sa freskopisa.

Današnja crkva Svetog Ahilija pored značaja za lokalni živalj na meti je hodočasnika. U crkvi se nalazi  prazan grob Sv. Ahilija gde su bile pohranjene njegove   mošti (prenete u Austriju, kao i mošti Urošica,  sina kralja Dragutina, 1728. godine). Nad grobom , uz južni zid priprat , naslikana je predstava episkopa svetog Ahilija. Dimenzije groba ukazuju na to da je ovde pohranjen kovčežić sa moštima ili samo deo moštiju, na čije postojanje ukazuju i crkvene pesme iz 14. i 15. veka, ali  i kasniji letopisi koji pominju točenje mira iz groba Svetitelja.

Arhitektura

Crkva Sv. Ahilija je jednobrodna građevina, sa kupolom koja počiva na izrazito visokom tamburu, unutrašnjom pripratom i nešto kasnije dozidanom spoljnom pripratom, trodelnim oltarskim prostorom, pravougaonim pevnicama i fasadama raščlanjenim pilastrima i slepim arkadama. Predstavlja primer razvijenog oblika raških crkava, a jedinstvena je po svojim vitkim, izduženim proprocijama.

Plan crkve se u osnovi poklapa sa glavnim arhitektonskim karakteristikama raških hramova, kod kojih je podužno telo građevine,  izdeljeno na tri traveja, od kojih je ssredišnji kvadratne osnove i nad njim se uzdiže kupola, dok su istočni i zapadni traveji jednake dužine koja odgovara polovini raspona kupole. U ariljskoj crkvi dužina istočnog i zapadnog traveja je gotovo ista, ali je njihov odnos prema kupoli drugačiji- on iznosi 1,5 poluprečnik kupole.

Složenost arhitektonske konstrukcije Svetog Ahilija ogleda se najpre u rešenju potkupolnog dela. Strukturalnost njegovog sklopa, ogleda se u sistemu rasterećivanja zidova i raščlanjavanja zidnih površi, a povećana je vodoravnim vencima postavljenim na mestu oslonaca svih svodova i lukova.

Način stepenovanja masa pokazatelj je brige graditelja za spoljašnji izgled hrama. Na uglovima su masivni pilastri, dok su fasade đakonikona, odnosno protezisa izdeljena na tri vertikalna polja, a ista podela ponovljena je na odgovarajućem višem delu bočnog zida crkve.  Segmenti kojima je izdeljena fasada zapadnog traveja naosa i priprate su nešto duži. Ove polukružne segmente obrazuje niz lezena koje su u gornjem delu povezani arhivoltom u lukove. Ključni motiv čine po tri arkade u manjim poljima, a po čeiri u većim, obrazujući na taj način kontinuirani niz slepih arkadica u vrhu prostranih slepih lukova. Lezene, koje naglašavaju stremljenje u visinu,  mestimično su presečene prozorskim otvorima (na zidoima pevnica).

Tambur kupole probijen je sa šest prozorskih otvora, što je izuzetan slučaj kod starih srpskih crkava. Međusobno su odvojeni kolonetama, a vrhom tambura, tačno ispod kalote, teče arkadni friz. Na isti način obrađena je i polukružna apsida.

Zapadna fasada ima samo dva masivna ugaona pilastra na svojim krajevima. Njenoj obradi nije posvećena naročita pažnja, kako se usled specifičnosti terena, glavni portal našao na južnoj strani hrama.

Tragovi crvenih  traka na tamburu i kubičnom postolju kupole, kao i oko slepih arkadica oltarske apside, ukazuju na to da su fasadne površi Svetog Ahilija bile polihromne, težeći oponašanju mešovitog građevinskog materijala. Crvene trake naslikane su na sedri od koje je podignuta crkva, a kako ih nije bilo na mestu gde je zid priprate proslonjen na zid glavnog dela crkve, jasno nam je da bojena fasadna dekoracija nije izvedena  neposredno nakon podizanja zadužbine, već u vreme zidanja spoljne priprate (na kraju 13. ili početkom 14. veka).

Slikarstvo

Prvobitno zidno slikarstvo samo je delimično očuvano i pripada monumentalnom stilu 13. veka. Autori fresaka su, po svemu sudeći, u Arilje došli iz Soluna i oslikali zidne površi kraljevskog zdanja 1296. godine. Obimni zaštitini radovi na crkvi završeni su 1996. godine.

Iako vladarska zadužbina, Arilje nije bilo mauzolej kraljevske porodice, pa u skladu sa time ni program živopisa nije prilagođen grobu kao centralnom mestu u crkvi (kao što je to slučaj u Studenici, Mileševi, Sopoćanima i Gradcu, gde se u blizini groba slikala scena Raspeća ili Vaskrsenja Hristovog). Još jedna neobičnost ariljskog živopisa jeste odsustvo programskog rešenja tipičnog za spomenike 13. veka. Tvorci živopisa primenili su neobična rešenja, karakteristična za hramove tog doba susednih vizantijskih oblasti, što je označilo prekid sa ranijom slikarskom tradicijom na tlu Srbije, ali samo kada govorimo o slikarstvu viših zona naosa.

Takozvani Plavi anđeo, arhanđel Gavrilo iz scene Blagovesti Bogorodičinih, jedna je od predstava koje najviše  privlače pažnju posmatrača. Ciklus Velikih praznika počinje scenom Blagovesti Bogorodici koje su naslikane na zapadnoj strani istočnog para pilastara, što je uobičajeno rešenje, ali se nastavlja Rođenjem Hristovim prikazanim u drugoj zoni južnog zida oltarskog prostora, čime je poremećen uobičajeni tok Dodekaortona. Naspram Rođenja, u drugoj zoni severnog zida oltara naslikan je, kao pandan,  Silazak u ad, što je jedinstveno rešenje na tlu Srbije, čime je ovim praznicima dato posebno istaknuto mesto, u najsvetijem delu hrama.

Scenu  Vaznesenja Hristovog pridružena predstavama iz ciklusa Velikih praznika na svodu oltara prvi put susrećemo u Svetom Ahiliju. Čak se ii u kasnije podignutim zadužbinama ovakav slučaj sreće vrlo retko.  Ciklus se završava predstavom Uspenja Bogorodičino, naslikanog na zapadnom zidu naosa, sasvim uobičajenom mestu. Na zidovima potkupolnog prostora i južne pevnice sačuvane su scene iz ciklussa Stradanja Hristovog, ali su mu zapadnom traveju pridružene dve scene Bogorodičinog ciklusa- Rođenje Presvete Bogorodice i Vavedenje. Ove dve scene, zajedno za Uspenjem na zapadnom zidu naosa, praktično formiraju mali Bogorodičin ciklus, koji se ranije nije slikao na zidovima naosa. Ovo je najstarija zadužbina na tlu Srbije u čijem je naosu ( u potkupolnom prostoru i pevnicama) naslikan ciklus Stradanja Hristovog, što će već od početka 14. veka postati ustaljena pojava.

Specifičan raspored scena hristološkog ciklusa, kao i stradanja Hristovih, uslovila je svakako i podela unutrašnjeg prostora, pa scene iz istog ciklusa nisu povezane na uobičajen način.

Na južnom zidu priprate naslikan je ktitorski portret- kralj Dragutin sa suprugom Katalinom Ugarskom, noseći model svoje zadužbine, prilazi Hristu koji srpske vladare sa neba blagosilja, ovoga puta ne  posredstvom Bogorodice ili patrona hrama, već direktno. Pored njega se nalaze kralj Milutin, čije prisustvo ukazuje na to da su u vreme živopisanja crkve, braća bila u slozi, kao i Dragutinovi sinovi, Vladislav i Urošic, sahranjen u manastiru.

Istorijski značaj imaju i predstave svetitelja iz dinastičke loze, srpskih arhiepiskopa i moravičkih episkopa i mitropolita, naslikane u naosu.

Na ariljskim freskama je, izuzev rasporeda scena pojedinih ciklusa, nova slikarska epoha nagoveštena je umnožavanjem učesnika u scenama koji se prikazuju detaljnije, naglašenih pokreta i izraza lica, mada odišu i dalje uzdržanošću i dostojanstvom.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Korišćena literatura navedena u pojašnjenju, uz publikaciju Republičkog zavoda za zaštitu spomenika“Sveti Ahilije u Arilju“ , autora Milke Čanak Medić, i delo  „Zidno slikarstvo crkve Svetog Ahilija u Arilju“, autora Dragana Vojvodića.

Pojašnjenja:

[1] Milka Čanak Medić, Iz istorije Arilja, saopštenje XIV, 1982. , Republički zavod za zaštitu spomenika, Beograd

[2] Dragan Vojvodić, Zidno slikarstvo crkve Svetog Ahilija u Arilju

[3] Joakim Vujić, Putešestvije po Srbiji, Beograd, 1901, 212