Umetnost

Između strašnih šuma i visokih stena gde ptice sokoli legu se- Manastir Stjenik

Posted: 12. decembra 2018. u 02:00   /   by   /   comments (0)

Jovanova, Trišova, Slepaja..samo su tri od nekoliko pećina koje se nalaze na lancu stena na obronku planine Jelice u kojima su se podvizavali monasi sinaisti, pustinjaci koji su u naše krajeve pristigli  u potrazi za utočištem pred najezdom turskih osvajača iz Male Azije. Veliki deo njih bežeći od Osmanlija, nakon napuštanja Sinaja, rasuo se po Maloj Aziji, Grčkoj, Bugarskoj, dok je najveći broj njih otišao put Atosa, a odatle, s teškim vremenima koja su zadesila Svetu Goru, opet vezano za turska osvajanja krenuli su put Srbije. Hrišćanski pustinjaci nisu bili nepoznati  u našim krajevima, no njihov broj je naglo porastao nakon Maričke bitke 1371. godine kada su se počeli masovnije doseljavati u naše krajeve. Dušanovo carstvo na balkanskoj teritoriji bilo je pogodno utočište budući da je vladarska dinastija pomagala osnivanje monaških zajednica, a tlo na koje su došli zatekli su bez izgrađenih crkva i manastira što je uslovilo i njihovu odluku za ostankom , budući da su na ovim teritorijama dobili mogućnost za ispunjenje misije utemeljenja  hrišćanstva. Podizanje velikog broja manastira inicirano je upravo masovnijim naseljavanjem sinaista koji su za svoj usamljenički način života, ishaističko molovanje tražili pećine u krševima naših, tada neprohodnih planina, te se oko ovih isposnica stvorilo pogodno duhovno tle u narodu koji se zauzeo za gradnju bogomolja. Ovčarsko kablarska klisura, kao i planina Jelica bile su samo neke od destinacija koje su bile pogodne za njihovo naseljavanje, pa otuda i ta skoncentrisanost sakralnih objekata na maloj teritoriji. Manastir Stjenik, kao i obližnja Ježevica, dva hramau čačanskom kraju, tesno povezanih sudbina, nastali su takođe kao rezultat duhovnog uzdizanja sinaista u ovim krajevima, a u Stjeniku se čuvaju mošti sv. Jovana Stjeničkog koji se podvizavao u pećini iznad današnjeg manastira. U Trišovoj pećini molovao je jurodivi kaluđer Trifun, a narodno sećanje ga pamti kao dobrog majstora, neimara  i čoveka dobre duše koji je mnogima bio od pomoći. Pećina Slepaja je tokom Velike seobe bila pretvorena u skrivnicu u koju su pohranjene mošti svetaca, bogoslužbene knjige, zvona, crkveni sasudi i druge dragocenosti , a ulaz u pećinu zatrpan kamenjen. Od Jeličkih pećina u blizini ova dva manastira poznate su i Žuta i Hajdučka pećina koje su služile kao zbegovi naroda od turskog zuluma, ili kao u slučaju ove druge-mesto gde je obitavala hajdučka družina popa Dmitra Grbe sa bratom Milisavom i drugom Mijailom Mrakom.

Manastir Stjenik nalazi se na 6 km razdaljine od manastira Ježevica čiji je metoh nekada bila stjenička crkva, a do oba manastira stiže se iz Čačka pravcem kroz Zablaće (odakle se skreće) do Kraljeva. Prilaz Stjeniku je asfaltiran te je, ukoliko nema visokog snega i leda, zbog uspona i kasnije silaska,put vrlo ugodan uz veličanstven pogled na pobrđa u ovom delu čačanskog kraja. Sam manastir  leži na obali Ladne vode, potoka čiji se izvor nalazi nedaleko, zbog čega je Stjenik jednim delom svoje istorije bio poznatiji u narodu kao Istočnik, Istnik ili Izvor. Iznad manastira pruža se stenoviti krak Jelice, venac krša na kome se nalaze pomenute pećine. Do pećina su monasi koji su tu živeli dolazili klinovima pobijenim u kamen i uz pomoć užadi od pavite.

Ne zna se tačno ko je ktitor prvobitne crkve na mestu današnjeg manastira,ali se zna da je bila posvećena Rođenju Presvete Bogorodice, sve do obnavljanja 1802. godine kada se hramu dodeljuje patronat Svetog Jovana Krstitelja.

Gradnja prve bogomolje pripisuje se braći Mrnjavčević –Gojku, Uglješi i Vukašinu koji su, kako se veruje, crkvu napravili pre Maričke bitke 1371. godine u kojoj  su izgubili živote, a nekoliko godina nakon gradnje manastira Ježevica koji se, takođe po verovanju, datuje na najkasnije 1337. godinu.  Ova verovanja o vremenu izgradnje i ktitorima oba manastira ( Mrnjavčevići se, takođe, vezuju za izgradnju manastira Ježevica) potkrepljena su epskom narodnom poezijom.

..Crkvu grade tri Mrnjavčevića

Crkvu grade krstitelj Jovana[1]

U Stjeniku kršu velikome

U koljevci bjelih sokolova

Sred Jelice visoke planine

Crkvu grade sobom nadgledaju

Ban Uglješa i vojvoda Gojko

i sa njima Vukašine kralju…

Sveštenik Milisav M. Protić poznat pod nadimkom Gučanin, koji je iza sebe ostavio obilje pisanog materijala o selima, običajima i umotvorinama, navodi i delov pesme „Opet zidanje Ravanice“:

…Crkvu grade dva Mrnjavčevića

U Jelici u planini pustoj

Pokrivaju (je) jelovijem klisom..

—————————————

Pomaže im Vukašine kralju..

Na neodređenost po pitanju nastanka nadovezuje se konkretno utemeljenje ove svetinje u vidu dolaska Kir Jovana iz Lešja od Paraćina.  Jovan je , kako se smatra, pre Liješćanske pustinje, nedugo boravio i na Svetoj Gori, a po dolasku u Stjenik je razvio rad prepisivačkih  radionica u pećinama iznad današnjeg manastira. Žiteljima ovog kraja draga je priča o poreklu pitomog kestenja po jelovačkim šumama, oko manastira Blagoveštenje u Trnavi, za koji smatraju da su se zapatili od sadnica donešenih od strane monaha koji su u ovaj kraj došli sa Svete Gore. Za ovo kestenje narod priča da ih je održalo tokom gladnih godina kada su Turci sve uništili, a oni su sirove plodove kestena, neočišćene i skupljene u gomile, zatrpavali lišćem i tako čuvali, pa po potrebi kuvali i pekli i od toga pravili hleb. Jovan Liještanski je , po predanju, u manastiru zatekao 100 kaluđera i 7 pisara. Ne zna se tačno da li su pisarske radionice postojale ranije, ili ih je ovaj duhovnik utemeljio, ali se smatra da ih je bilo više , pa se po njima deo sa zapadne strane manastira, iznad potoka Svetinje,  još uvek zove Pisarnice.

Zapis popa Ilije na nadvratniku severnih oltarskih vrata crkve u Ježevičke

Manastir se uzidazao sve do upada Turaka 1462. godine kada su, neko vreme nakon Ježevice, kaže se: s namerom da pronađu Stjenik i pobiju kaluđera i Sv. Jovana, stradali i monaštvo i crkva. O ovom događaju postoji svedočenje u vidu zapisa urezanog u ježevičkoj crkvi, iznad nadvaratnika pri ulasku u proskomodiju, gde je pop Ilija, 12 godina posle pokolja u Stjeniku izgrebao na zidu sledeće: „Leta, 1462. Bezbožna ismailska ruka pogubila je Kir Jovana lešjanskog i steničkog, pa se tako rastočila hvalna i sveta obitelj ova“. Pretpostavlja se da je pop Ilija bio prvi sveštenoslužitelj u ježevičkoj crkvi nakon ovog događaja kada je ceo kraj ostao opustošen. Postoje tri verzije pogubljenja Kir Jovana koje narod prepričava: ili je izboden noževima na izvoru Svetinja, ili zatvoren u crkvu sa ostalim monasima i narodom i živ spaljen, ili nabijen na kolac na mestu gde se danas nalazi crkva. Nijeda verzija nije pouzdana, ali od tog doba datira verovanje u čudotvornu vodu sa izvora Svetinja, nedaleko od manastira koja je i danas stecište hodočasnika jer joj je pripisuju brojna iscelenja.

Izvor Svetinja

Po predanju, kada su Turci krenuli na manastir, monasi su deo crkvenih dragocenosti sklonili u pećinu zvanu Slepaja, izuzej mermernog kivota sa moštima koji je ostao na izvoru Svetinja. Isposnika Jovana koji je krenuo da sačuva grobnici na izvoru,  Turci su izboli noževima, potom razlupali kivot a crkvu zapalili. No on ustane, na izvoru opere rane koje mu se potpuno iscele i ponovo siđe do crkve. Tu su ga Turci isekli noževima na komade, međutim, nakon toga, desi se nešto u njihovim glavama, te se međusobno poubijaju bodući noževima jedan drugog. Narod priča da su njihove leševe pokupili Srbi i sahranilli ih daleko od crkve, na mestu koje se zove Osedalica, a isposnika Jovana sahrane u porti crke.

Pisani dokazi kasnije upućuju da je manastir Stjenik bio aktivan sve do 1788. ili 1800. godine  kada je uništen do temelja.

Predlog za kanonizaciju Sv. Jovana Stjeničkog

Stjenik se pominje u turskom popisu iz 1528. godine kada je zabeleženo da ovde žive četiri monaha i jedna monahinja po imenu Marija, potom u defteru iz  1560.  kao  defteru iz  1572. godine.

Aktivnost Stjenika u vidu jedne vrste monaške škole potvrđuje se i u izveštaju egzarha Beogradskog Mitopolita, Maksima, gde je zabeleženo da je 23. februara 1736. izvesni Spasoje učio u Stjeniku kod strica, jeromonaha nikona , sedam godina „nausticu i psaltir, pesme Moiseove, moleban i akatist“. Tih godina napravljen je manastirski pečat koji datira iz 1710. Godine. Pečat je kružnog oblika promera 53 mm , težine 107 graa  na njemu se nalazi zapis širine 5 mm na kome piše: Pečata monastira Stenika, hram roždestva Bogorodice leto 1710“. Na njemu su urezane dve anđeoske glave i predstava Presvete Bogorodice. Pečat se sada nalazi u muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu.

Stjenik je zapaljen i porušen do temelja ili 1788. u vreme Kočine krajine, ili 1800. godine kada je Srbija najviše propatila od beogradskih janjičara. Obnovljen je 1802.godine, a postoji pismo koje datira od 23. Maja 1801. Koje je čačanski efendija Mehmed pisao beogradskom veziru Hadži Mustafa Paši da su čačanski i požeški kmetovi došli da mole da se ponovo napravi crkva koja je izgorela i zvala se Stjenik ili Istnik. Natpis iznad severnih vrata , uklesan u kamen govori o obnavljanju ckrve i piše: „Hram Svetog Jovana sozidat v leto 1802.“

Za ovaj manastir se vezuje i sastanak starešina pobunjenih nahija u toku Hadži Prodanove bune koji se, po nekim navodima ovde održao septembra 1814.  Na sastanku je bio prisutan i Hadži Prodan ali i trnavski iguman Pajsije koji se nakon propasti bune sklonio u ježevičku crkvu. Tu su ga pronašli Turci, pa je prebegao u Stjenik, gde su ga uhvatili, sproveli u Beograd i nabili na kolac.

Stjenik pominje i Vuk Karadžić u Putešestviju po Srbiji, a posetio ga je 25. septembra 1826. godine. Svoje utiske zabeležio je rečima:

-Manastir leži pri maloj reci imenumoj Svetinja,između strašni, visoki šumni i kameni stena, u kojima ptice sokoli legu se“.

U pisanim izvorima navodi se i da je crkva obnavljana tokom ovog perioda pe je 1858. godine iz razrušene ježevičke crkve ovde ugrađen deo mermernog poda, odakle potiče rozeta i dva amvona. Crkva iz 1802. godine nije živopisana, ali su arheološki nalazi vršeni 1974. godine otkrili da je prvobitna crka imala živopis.

Za vreme vladike Nikolaja Velimirovića ozidan je konak u periodu od 1938. do 1940. godine, ali nije dugo opstao, buduć da su ga do temelja srušili Nemci 2. avgusta 1941., budući da se u njemu nalazio partizanski odred Dragiše Mišovića.  Po drugoj verziji, Nemci su porušili konak jer su četnici u Stjeniku uoči Ivanjdana 1941. godine četnici podigli ustanak. Takođe, priča se i da su Nemci tom prilikom u crkvu ubacili četiri bombe i da nijedna nije ekplodirala (dve su pronađene kod carskih dveri, dve kod kovčega sa moštima Sv. Jovana Stjeničkog)

Stjenik i Ježevica obnavljane su u periodu od 1949. Do 1952. Godine, a Stjenik je osvećen 12. jula 1952. godine od strane mitropolita skopskog Josifa. Godine 1954. manastir Stjenik naseljavaju monahinje, a za vreme igumanije Julijane, 1968. godine ozidana je česma na izvoru Svetinja. Nakon njene smrti, 2002. godine, mlade monahinje se priklanjaju Zilotima, da bi odlukom vladike Hrizostoma, od te godine  u Stjenik prešao deo monaha iz Studenice i od tada je ovo muški manastir.

Prilikom arheoloških istraživanja 1974. godine otkopani su temelji prvobitne crkve koja  se nalazila na severoistoku današnje, s tim da su temelji nove crkve pokrili deo stare. Tom prilikom nađene su ljudske kosti, među njima su otkriveni nagoreli ostaci, pa se pretpostavlja da su to monasi ili narod koji je spaljen tokom turskih progroma. Kosti su pohranjene u drveni kivot koji je postavljen unutar mermernog u kome počivaju mošti svetog Jovana.

Treba napomenuti da se zna da je manastir ranije posedovao imanja i šumu, ali da je od 1907/8 ostao bez šuma budući da mu ih je oduzela država na osnovu uredbe o ograničavanju državnih šuma, i o tome postoji pisani dokaz. Agrarnom reformom od 1946. godine manastiru su oduzete oranice i voćnjaci.

Kula sa zvonarom ozidana je, prvo od kamena sa konstrukcijom nalik na čardak, ozidana je kada i konak 1939/40, i podelila njegovu sudbinu, budući da su je Nemci srušili bombama 1941.  Obnovljena je 1949/50. godine a 1951.g. , čardak nazidan na kulu prepokriven je klisom.

Arhitektura

Stjenik, nekadašnji metoh manastira Svetog Nikole u Ježevici podignut je kao jednobrodna građevina sa polukružnom oltarskom apsidom na istoku, naosom, uz čiji se istočni travej nalaze bočne, polukružno završene pevnice i drveni trem sagrađen na zapadu. Crkva je pokrivena krovom na dve vode. Jednostavne, bele fasade osvežene  su samo pojasom žućkastog kamena koji formira okvir malih monofora i onom koji se javlјa na uglavima građevine, naglašavajući ukrštanje kamenih blokova.

Svetlost u crkvu ulazi putem malih monofora probijenih na pevnicama i bočnim zidovima oltara, kao i biforama koje su postavlјene na bočne zidove priprate.

Drvena zapadna vrata istaknuta su jednostavnim okvirom izrađenim od žućkasto- belog kamena, tako da kamena traka  nadvratnika postepeno formira i arhivoltu lunete nad portalom, u kojoj se nalazi mozaička predstava patrona hrama.

Zapadna fasada crkve zaštićena je drvenim tremom. Dvoslivni krov (niži od krovnog pokrivača glavnog dela crkve)počiva na četiri drvena stuba koja nose jednu vodoravnu gredu.

Jugostočno od hrama, podignut je manastirski konak, dok se sa južne strane uzdiže  zvonik čija drvena konstrukcija počiva na kamenom postolјu.

Istočni i zapadni travej naosa odvojeni su masivnim kamenim pilastrima. Unutrašnjost crkve okrečena je belom bojom. Međutim, mestimično je ostavlјena vidlјiva  neomalterisana kamena konstrukcija zidova- na pilastrima, potrbušjima lukova, i dovratnicima, kako spolјa, tako i u unutrašnjosti.

Oko kružnog komada plavičasto- belog mermera, centralnog dela amvonske rozete,  zrakasto su raspoređeni komadi belog mermera. U središtu kružnog kamena nalazi se šestolist upisan u dvostruku kružnicu.

Uz južni zid naosa, postavlјena je još jedna dekorativna podna rozeta. U crnoi krug upisan je motiv zvezde od belog kamena, u čijem se centru nalazi manja, crna zvezdica.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović.

Terenski rad u manastiru Stjenik obavljen uz blagoslov igumana Pajsija ( Šljivića)

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Korišćena literatura:

Manastir Stjenik- Vesna Biorac, jeromonah German

Manastir Ježevica- arhimandrit Jovan Radosavljević

Pojašnjenja:

[1] Pesmu je zapisao prota Milisav Protić ali se radi o novijoj verziji, s početka XIX veka u kojoj je ovaj stih dodat, budući da je prvobitna crkva bila posvećena Rođenju Presvete Bogorodice, a od 1802. za patrona ima Sv. Jovana Krstitelja…U jednoj drugoj verziji kaže se:

Crkvu grade tri Mrnjavčevića

U Stjeniku kršu velikome

U kolijevci bijelih sokolova

Crkvu grade sobom nadgledaju

Ban Uglješa i vojvoda Gojko

I sa njima Trišo neimare

Danju zida noću ne počiva

Već dovlači pjesak i kamenje

Hoće braća u boj sa Turcima

Pa im valja vojsku pričestiti..