Umetnost

Hram sa istorijski značajnom bibliotekom: Crkva Svetog arhangela Gavrila u Čajetini

Posted: 10. decembra 2018. u 10:16   /   by   /   comments (0)

 Deleći sudbinu naroda, naše crkve pamte istoriju isto koliko i svaka druga institucija, pa je tako i crkva Svetog arhangela Gavrila, u najužem centru Čajetine, sačuvala je materijalne delove naše prošlosti. Jedno od njih tiče se, na žalost, prekrečenog grba dinastije Obrenović, koji je bio oslikan na zidu na južnoj strani naosa.  Drugo, sačuvano svedočanstvo takođe se tiče porodice Obrenović, a u pitanju je Službenik štampan 1838. godine , poklon kralja Aleksandra Obrenovića, sa zapisom “Bio sam u Čajetinskoj crkvi 20. avgusta 1893. godine. Aleksandar  kralj Srbije”. Pored toga, ovde se nalazi bogata biblioteka koju čine crkvene i istorijske knjige, kao i periodika sa crkvenom tematikom. Dragocen je fond od 47 bogoslužbenih knjiga sa posvetama značajnih ličnosti srpske crkve i dražave. Najbrižljivije se čuva jevanđelje preneto iz crkve Sv.apostola Petra i Pavla, štampano u Moskvi 1814. godine.

Crkva je podignuta na imanju koje je unuk serdara rujanskog, Jovana Mićića, poklonio za izgradnju škole i crkve, a građena je između 1866. i 1890. godine. Na pevnici je urezana godina 1890. godina tokom koje je završena gradnja, kada je vladika žički Sava Dečanski osvetio crkvu. Iz iste godine datira i pisano svedočanstvo u kome je zabeleženo ime prvog sveštenika, Milivoja Obradovića.

Hram, nesumnjivo ima veliki značaj za stanovnike Čajetine, o čemu svedoči i podatak da su  u Letopisu zabeležena imena 559 dobrotvora utemelјivača i 260 darodavaca.

Hram je jednobrodna građevina podužne osnove, bez kupole. Na istočnom kraju je oltarske apsida, polukružno završena i sa unutrašnje i sa spolјne strane. Severno i južno od naosa su plitki pevnički prostori. Na zapadnoj strani je 1963. godine dozidan toranj zvonika, čije prizemlјe ima finkciju priprate. Priprata je od glavnog dela crkve odelјena severnim i južnim zidom.

Naos je pokriven bačvastim svodom, nad kojim je dvoslivni krov. Do obnove početkom sedme decenije XX  veka nad naosom je bilo kube, koje je tada uklonjeno.

Spolјašnjost glavnog dela crkve, omalterisane i okrečene u belo, je veoma jednostavna. Pod krovnim vencem je skromna geometrijska profilacija, a zidovi naosa i oltarskog prostora su 2002. godine dobili vertikalne utege pravougaonog profila. Iste godine su učvršćeni temelјi građevine, uklonjeno je kube i zamenjeno svodom, a stari krovni pokriva; od lučeve šindre koji je prokišnjavao prepokriven je crepom.

Jednostavni veliki prozori završeni polukružnim lukovima nalaze se na severnoj i južnoj strani crkve, dok je na oltarskoj apsidi okulus (kružni prozor).

Dograđivanje priprate sa dvospratnim tornjem zvonika je primer uspešnog spoja dva graditelјska pristupa, pri čemu novopodignuti deo ne remeti jednostavnost prvobitnog rešenja. Nad prizemlјem (pripratom) je dvoslivni krov pokriven limom, a nad njim se uzdiže zvonik kvadratnog preseka. Na gornjem spratu zvonika su polukružnim lukom završeni prozori, nadvišeni lunetama na konzolama. Donje ivice prozorskih otvora položene su na geometrijski profilisan venac. Na vrhu plitkog četvorostranog krova tornja postavlјen je krst.

Na zapadu je jedini ulaz u crkvu, u duboko uvučenom ozidanom plitkom luku. Nad portalom je luneta sa predstavom patrona hrama, Sv. arhangela Gavrila, a nad njom kameni krst u kružnoj niši.

Prizemlјe zvonika u unutrašnjosti podelјeno na tri prostorije, od kojih centralna ima funkciju priprate, dok se bočni prostori koriste za administrativne potrebe crkve.

Ceo zapadni deo crkve ozidan je crvenom opekom rustične fakture sa deblјim fugovanim malternim spojnicama. Takvim načinom zidanja ovaj hram podseća na ranohrišćanske bogomolјe.

U vreme podizanja zapadnog krila građevine na Zlatiboru su počele da niču kuće čije su fasade izvedene u kombinaciji opeke i belo okrečenih zidova, u skladu sa kretanjima tadašnje savremene arhitekture. Zanimlјivo je da je taj princip našao primenu i na fasadama čajetinskog hrama, na način koji nije poremetio jednostavnost prvobitne gradnje, čineći tako skladnu celinu, ako se izuzme postojanje dve vrste krovnih pokrivača – od crepa i od šindre.

Unutrašnjost hrama je nekada bila živopisana. Kako nam je rekao sveštenik Petar Lazić, starešina crkve, krajem osamdesetih godina XX veka živopis je već bio u velikoj meri potamneo, zbog dugogodišnje prakse palјenja sveća na podu crkve. To je navelo crkvene vlasti da odluče da se živopis prekreči, a u planu je novo oslikavnje celog enterijera crkve.

Na južnom zidu naosa, neposredno do pevničke niše, nalaze se ostaci zidne slike, koji su u veoma lošem stanju. Postoji mišlјenje da je tu bio naslikan grb dinastije Obrenović.

Do obnove crkve 1963. godine na ikonostasu su se nalazile ikone iz vremena nastanka crkve. Od starog ikonopisa zadržane su ikone na carskim dverima, na dverima proskomidije i đakonikona, kao i još nekoliko priložničkih ikona, sve iz XIX veka (među starim ikonama su i radovi Dimitrija Posnikovića, koji je sredinom pomenutog stoleća bio angažovan na ukrašavanju većeg broja crkava u užičkom kraju).

Jaroslav Kratina, slikar iz Beograda, angažovan je da izradi novih ikona u sklopu obnove iz 1963. godine, tako da su danas na ikonostasu pretežno njegovi radovi.

Program ikonostasa je uobičajen za srpske pravoslavne hramove. Ikona patrona hrama (rad Kratine) nalazi se sasvim severno na ikonostasu.

Na ovom mestu ćemo se zadržati na delu Jaroslava Kratine, jednog od prvih naših kopista fresaka i cenjenog konzervator-restauratora, koji je dugi niz dodina radio za potrebe Narodnog muzeja u Beogradu, kao i za brojne crkve i manastire na našem području. 

Akademski slikar Kratina, poreklom Čeh, rođen je u Kostajnici (Hrvatska) 1893. godine. Nakon školovanja u Zagrebu bio je dobrovolјac u srpskoj vojsci tokom Prvog svetskog rata, nakon čega se nastanjuje u Beogradu. Bio je profesor na beogradskoj Akademiji likovnih umetnosti, a bavio se i grafičkim dizajnom. U našem kraju je izradio zidne slike za Crkvu Sabora Sv. Arhangela Gavrila u Sevojnu, ikonostas u crkvi Rođenja Presvete Bogorodice u Šlјivovici i živopis u manastiru Klisura.

Čajetinske ikone koje je izradio ovaj umetnik odlikuju se savremenijim slikarskim pristupom u okviru utvrđenih kaknona po kojima se slika u našoj crkvi. Pored izrade ikonopisa Kratina je restaurirao i 15 starih ikona iz Čajetine.

Ovde se nalazi i priložnička ikona Ulazak u Jerusalim, rad na limu, a zapis na njoj glasi: “Priloži ovu ikonu crkvi Čajetinskoj gospodin Đoka Nedeljković načelnik ovoga sreza, njegovom nastojanju živopisan je i pozlaćen ikonostas hrama Arhangela Gavrila, dvadesetog septembra 1899. godine”. Na drugoj priložničkoj ikoni, na kojoj je predstavljen Sveti Georgije,  takođe rad na limu, zapisano je: “Priloži ovu ikonu čajetinskoj crkvi Miša Trifunović, predavač, za spomen svome umrlom bratu Stevi Dragojeviću bivšem advokatu” , dok na ikoni sa likom  Svetog  Dimitrija,(rad na limu), sa zapisom na njoj: “Priloži Milivoje T. Jovanović pisar ovog sreza, crkvi čajetinskoj 1899. godine.

Pored zatečenog stanja koje je u sebe utkalo tekovine minulih vremena, u toku je izgradnja novog parohijskog objekta, u porti crkve.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović.

Terenski rad u crkvi Sv. arhanđela Gavrila obavljen uz saradnju sa starešinom hrama, jerejom Petrom Lazićem.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.