Umetnost

Crkva u Sirogojnu i deo istorije porodice Smiljanić

Posted: 7. decembra 2018. u 00:50   /   by   /   comments (0)

Na prilazu Muzeju na otvorenom „Staro selo“ Sirogojno iz centra sela naićići ćemo prvo na crkvu Svetih apostola Petra i Pavla, izgrađenu 1746. godine, koja čini deo spomeničke celine muzeja. Ovaj kompleks pod zaštitom je Republike kao kulturno dobro od izuzetnog značaja od 1983. godine.

Crkva je, u okviru svoje duhovne uloge, široj javnosti najpoznatija kao mesto u kome se nalaze najstariji poznati datovani radovi čuvenog bjelopoljskog zoografa Simeona Lazovića, i kao hram u kome su kao parosi služili sveštenici iz zlatiborske porodice Smiljanić. Zahvaljujući dugogodišnjim zalaganjima za razvoj kulturnog turizma u ovom selu, počevši od Dobrile Smiljanić i njenih saradnika, koja je zasnovala jezgro sirogojnskog muzeja na otvorenom, ovdašnja crkva Sv. apostola Petra i Pavla poznata je posetiocima iz celog sveta.

Prvi pomen ove crkve publikovan je od strane Joakima Vujića u putopisnom delu  „Putešestviju po Srbiji“ koji je, tokom boravka ovde 1826. godine, u Sirogojnu zatekao „jednu novu mirsku crkvu s jednim lepim predvorjem“. U knjizi je zabeležio navodni natpis u kome se veliča knez Miloš Obrenović, a kao ktitor navodi rujanski serdar Jovan Mićić. Vujić je kao godinu izgradnje naveo   1821. godinu. U crkvi su ga dočekali  prota Marko Cmiljanić iz Ljubiša, i paroh Jovan Tucović nastanjen u Gostilju. Ovde napominjemo da je sveštenička porodica Smiljanić do polovine XIX veka nosila prezime Cmiljanić.

Tezu o Mićićevom ktitorstvu podržali su tokom XIX i XX veka i drugi istraživači,  dok je u narodu živelo predanje da je hram podigao vojvoda Mihailo Radović iz Ravni, junak ustanaka protiv Turaka, među Zlatiborcima daleko poštovaniji od serdara Mićića upamćenog po samovlašću i surovosti.

U drugoj polovini XX veka opovrgnuto je Vujićevo mišljenje o Mićićevom ktitorstvu  i pripisano je poltronskom odnosu srpskog književnika prema vladajućem knezu. U svemu ovom  treba uzeti u obzir i činjenicu da je Vujić naveo da se natpis sa Miloševim i Mićićevim imenom nalazi pri ulazu u crkvu, na zapadnom zidu, što nije uobičajeno za ktitorske natpise.

Danas je prihvaćeno mišljenje da je ktitor hrama prota Georgije Smiljanić, i to osnovu natpisa na nadverju (deo ikonostasa nad carskim dverima).U njemu se navodi da su dveri i nadverje hramu priložili šestorica meštana sela u okolini Sirogojna (navode se njihova imena), uz molitveno obraćanje da im sv. apostoli Petar i Pavle budu pomoćnici pri Hristovom drugom dolasku. Na kraju piše: „Bio je načelnik protojerej kir Georgije Cmiljanić i u svoj obitelji bio je načelnik i pomoćnik dok se crkva sagradi i ukrasi.“

Ovaj navod o protinoj ulozi u podizanju i ukrašavanju hrama uzet je, u tekućoj teoriji,  i kao dokaz da je prota bio ktitor crkve. Naše je stanovište da se radi o suviše olakom uzimanju ove mogućnosti za činjenicu, te bismo  zadržali rezervu prema ovom tvrđenju.

Oslikavanje carskih dveri značilo je da se u crkvi nakon toga mogla obavljati služba Božja što znači da je, prateći hronologiju,  crkva podignuta najkasnije 1764. godine.

Ovom prilikom zadržaćemo se i na istoriji porodice Smiljanić kao najzaslužnije za   podizanje i obnavljanje crkve kao i za druge dobrobiti koje je njihovo delovanje donelo selu. Po porodičnom predanju, udovica Cmiljana je sa porodicom došla sa Kosova u obližnje selo Ljubiš krajem XVII  veka sa jetrvama Ojdanom i Jasnom u jednom od talasa seoba, nakon što su im postradali muževi. Ojdana se naselila u selu Visoka, a  Jasna u Kruščici gde i danas žive njihovi potomci. Cmiljana je ostala u Ljubišu gde i danas živi deo njenog potomstva . Pomenuti prota Georgije je Cmiljanin unuk, prvi u generaciji sveštenika koji su preko dva veka službovali u Sirogojnu. Ova porodica je kroz osam generacija iznedrila šesnaest sveštenika, a  od kojih su samo dvojica bili parosi sirogojnske crkve.

Kako u to vreme nije bilo tako lako stići iz Ljubiša gde su se nalazile Smiljanića kuće ( gde su i danas kuće ljubiških Smiljanića), pop Tomo, sin sveštenika Jovana Smiljanića sa sinovima Milošem, takođe popom, i Mihailom, tada verovatno bogoslovom, doseljavaju se oko 1860. godine u obližnje selo Ravni da bi bili bliži svojoj crkvi.

Mihailo stiče protojerejsku titulu i službuje u hramu gde i njegovi prethodnici Smiljanići, a nasleđuje ga sin, sveštenik Dragomir, potom njegov sin, prota Milan (1891–1979). Milan je bio popularan među parohijanima po svom radu na unapređenju sela. Beležio je narodne izreke i običaje, kao i istorijat crkve. Njegovo angažovanje bilo je daleko šire od lokalnog – bio je narodni poslanik (kao i njegov deda Mihailo) i ministar u socijalističkoj Jugoslaviji. Sredinom XX veka on je u svojoj kući u Ravnima izgradio kapelu, posvećenu Sv. Georgiju, o kojoj će biti reči u tekstu u kome ćemo obraditi Smiljanića kapelu. Poslednji sveštenik Smiljanić bio je Mihailo Mišo Smiljanić (1916–1988), koji je, kao i otac Milan, bio poznat po širem društvenom angažovanju

Prota Milan je u porti sirogojnske crkve osnovao i porodično groblje Smiljanića gde se  sahranjuju članovi porodice, i na mestu gde počivaju i neki od njihovih predaka iz prethodnog veka. 

Neposredno uz crkvu Sv. Petra i Pavla je i mesno groblje gde se i danas sahranjuju žitelji Sirogojna . Na njemu se nalazi i veći broj starih spomenika iz XIX veka, sa primerima izuzetne obrade i ukrašavanja nadgrobnih ploča. Odlike narodne umetnosti nose i mnogi nadgrobnici iz prve polovine XX veka, kao i krajputaši ukrašeni plitkim reljefom i živim bojama. Neke od nadgrobnih ploča na kojima su potpuno uništeni natpisi i dekoracija možda datiraju iz starijih vremena za šta, za sada nema preciznijih podataka. Postojanje grobalja uz seoske crkve u Srbiji je uobičajeno. Zapravo je crkva u Sirogojnu podignuta na starom kultnom mestu, na uzvišenju u čijoj su blizini pronađene ilirske humke. Kako je u globalnim razmerama uobičajeno da se sveta mesta novih religija podižu na mestima starijih kultova, po pravilu su to mesta sa izuzetnim prirodnim položajem, to nije neosnovano pretpostaviti da je upravo na mestu današnje crkve postojalo i svetilište neke od davno nestalih religija.

Nešto određenije se može govoriti o postojanju srednjovekovne drvene crkve, na osnovu arheoloških nalaza izvedenih sondiranjem ispod poda današnjeg hrama. U porti se danas nalazi i srednjovekovna nadgrobna ploča velikih dimenzija sa urezanim krstovima, koja pri podizanju crkve u XVIII veku bila ugrađena u konstrukciju kao prag portala crkve.

Crkva danas, nakon zaštitnih radova izvedenih pre tri decenije, ima izgled koji je dobila 1900. godine. To je jednobrodna građevina podužne osnove, bez kupole. Iznutra polukružna apsida sa spoljne strane ima petostran izgled. Pored centralnog i zapadnog traveja, pri čemu je istočni samo naznačen, crkva ima i pripratu, koja je istovremeno i prizemlje masivnog zvonika (iznad su sprat i potkrovlje sa zvonima), dozidanog na zapadnoj strani.

Crkva je presvedena poluobličastim svodom, nad kojim je dvoslivni krov od biber crepa, dok je krov zvonika četvorostran.

Hram je zidan od lomljenog i pritesanog kamena u krečnom malteru, unutrašnjost, svod, lukovi i dekorativni elemenati eksterijera izvedeni su od tesane sige, dok je zvonik podignut od tesanog kamena. Spoljašnjost je malterisana.

Skromna plastična dekoracija fasade svodi se na niz slepih arkadica ispod krovnog venca, koje nisu izvedene na zapadnom zidu, kao ni na zvoniku. Mali prozorski otvori, kao i zapadna i severna vrata završena su polukružnim lukovima. Na prvom spratu zvonika se nalaze dve niše sa predstavama patrona hrama.

Prvobitna građevina iz vremena prote Georgija nije imala ovakav izgled. Na zapadnoj strani nalazio se drveni trem, a cela građevina bila je pokrivena visokim, strmim krovom od šindre. Arhitektura ove crkve je potekla od graditeljstva skromnih crkava brvnara kakve su podizane po zlatiborskim selima, i koje su za uzor imale stambene kuće, odnosno starovlaške brvnare.

Krajem XIX veka, u vreme službovanja popa Dragomira, drveni trem je uklonjen, i umesto njega je podignut zidani zvonik. Sačuvane su stare drvene stepenice koje vode na sprat i potkrovlje zvonika, a koje su nekad vodile na tavan trema.

Pretpostavka je da je nakon Hatišerifa iz 1833. godine, kada mnoge crkve u Srbiji dobijaju zvonike (turske vlasti su tada dozvolile upotrebu crkvenih zvona, nakon zabrane njihovog korišćenja iz 1812. godine), u porti crkve u Sirogojnu podignuta drvena zvonara, i  koja je uklonjena kada je novi zvonik dograđen.

Srednjovekovna kamena ploča uklonjena je u ovoj obnovi sa praga portala i vraćena na groblje, odakle je verovatno i bila uzeta dvesta godina ranije.

Cela crkva prepokrivena je novom šindrom .Kako je crkva dogradnjom dobila novi portal, zapadna vrata preneta su na severni ulaz, koji je tada probijen. Vrata su lučno zasvedena, sa stilizivanim floralnim i geometrijskim elementima i ukrasnim metalnim zakivcima kakva se još uvek mogu pronaći na nekim zlatiborskim crkvama brvnarama. Njihov dekorativni sistem potiče od obrazaca koji su koristili majstori Osaćani.

Na nekoliko metara udaljenosti od crkve i danas se nalazi mala zgrada od borovih talpi, sa jednom prostorijom i drvenim tremom, koju meštani nazivaju turcizmom „džera“. Ona je služila za konak sveštenicima Smiljanićima iz Ljubiša, kao i Tucovićima i Radulovićima iz Gostilja (i te porodice su dale sirogojnske parohe). Znamo da je džera obnovljena krajem XIX veka, а moguće je da je podignuta još u XVIII veku. Danas s u njoj nalazi crkvena prodavnica.

Između dva svetska rata, zalaganjem popa Dragomira i prote Milana, na Vidovdan 1922. godine u crkvi su osveštane spomen-ploče autora Mihaila Milovanovića, posvećene stradalim ratnicima Sirogojna i okolnih sela u ratovima 1912–1918. Na velikoj svečanosti upriličenoj tog dana, uz prisustvo umetnika koji je pročitao svoju pesmu posvećenu stradalima, brojnih zvaničnika države, vojske i crkve, govorio je dr Arčibald Rajs, učesnik rata i veliki prijatelj srpske vojske i naroda.

Akademski umetnik Mihailo Milovanović (1879–1941) je dvadesetih godina XX veka izradio na desetine srodnih memorijala postavljanih na pročelja crkava, drugih javnih građevina ili na česme. U Sirogojnu je postavljen prvi ovakav Milovanovićev rad, i to u unutrašnjosti crkve – dve veće ploče na južnom i severnom zidu prolaza iz prizemlja priprate u naos, i jedna manja na južnom zidu priprate.

Na pločama su, iznad imena stradalih, u plitkom reljefu isklesane predstave Isusa Hrista sa trnovim vencem, kome s leva i s desna prilaze ratnici pognutih glava koje Hristos dočekuje u Carstvu nebeskom.

Po završetku Drugog svetskog rata, kada nastupa vreme neprilika za službenike i vernike Srpske pravoslavne crkve, crkvena građevina je bila u lošem stanju. Između 1952. i 1954. godine delimično je zamenjen drveni krovni pokrivač, odnosno  postavljen je crep na mestima gde je prokišnjavalo. Za druge neophodne radove nisu se mogla obezbediti sredstva.

Do šezdesetih godina XX veka još uvek su se u crkvenoj porti nalazile rodovske trpeze – sobrašnice ili sobrašice, koje su u tom periodu uklonjene.

Godine 1967. uklonjena je šindra koja je prokišnjavala, cela crkva pokrivena je biber crepom, omalterisanaje spoljašnjost, izveden je cementni sokl, a crkva je dobila i struju. Do tada neoslikane zidove putujući „moler“ iz Pančeva dekorisao je naslikanim stubovima i geometrijskimi floralnim ornamentima. Na ikonostasu su zamenjeni dotrajali stubovi.

Regionalni zavod za zaštitu spomenika iz Kraljeva je 1989–1990. godine pristupio istraživačkim i restauratorskim radovima na crkvi, čiji su zidovi i krovovi bili oštećeni vlagom, koja je i danas veliki problem.

Već je pomenuto da se po umetničkim dometima u crkvi u Sirogojnu izdvajaju ikone koje je izradio Simeon Lazović iz Bijelog Polja, a neke od njih zajedno sa svojim sinom Aleksijem. Godinr 1990. sa ikonostasa su izmeštene ikone koje su nabavljane tokom vremena (pogotovo one novije), raznorodnih tehnika izrade i stila, od kojih su neke nezavidnog umetničkog kvaliteta. Nakon toga je delimično rekonstruisan prvobitni Lazovićev ikonostas, s obzirom da neke ikone nedostaju.

Tokom prvog boravka u Sirogojnu Simeon Lazović je 1764. godine naslikao carske dveri, nadverje i prestonu ikonu Isusa Hrista, moguće još nekoliko ikona, pa je ne dovršivši posao, iz nama nepoznatih razloga (možda je ponestalo sredstava za ukrašavanje crkve), napustio selo i bio angažovan u drugim hramovima užičkog kraja. Rad u crkvi u Sirogojnu završio je nakon nakoliko godina. Simeon se potpisao na južnom krilu carskih dveri, kraj Bogorodice iz Blagovesti. To je njegovo najstarije poznato  i potpisano delo.(Kao sveštenik, što je bio njegov poziv,  prvi put se potpisao 1779. godine, na ikonostasu crkve brvnare u  Sevojnu.)

Nad carskim dverima sa Blagovestima je predstava Nedremano oko, a nad severnim nadverjem Hristos kao sveštenik. U zoni prestonih ikona su predstave Bogorodice sa malim Hristom, Isusa Hrista, Sv. Jovana Krstitelja i Sv. Nikole.Na vratima proskomidije je ikona Sv. Arhistratiga Mihaila. U narednim zonama je friz sa predstavama starozavetnih proroka i friz sa Hristom i 12 apostola. U najvišoj zoni supredstave Bogorodice i Sv. Jovana apostola, između njih je drveni krst (autentični krst sa Raspećem je nestao), bočno su serafimi, a krajnje severno i južno ripide sa Suncem i Mesecom.

Zanimljivo je da na ikonostasu nema ikona patrona hrama, svetih apostola Petra i Pavla, što ne znači da na prvobitnom ikonostasu nisu postojale.

Simeon je tokom prvog boravka u selu naslikao i ikonu Sv. Georgija na konju za kuću Smiljanića (slave Đurđic – prenos moštiju svetitelja). Ovu ikonu su Smiljanići priložili hramu.

Postoji mišljenje da je Simeon Lazović izradio i drvorezbarene ukrase okvira ikona budući da je većina njih  na drvenoj dasci sa izdubljenim poljem za oslikavanje sa izdignutim rezbarenim okvirom.

Na starijim ikonama Simeon je slikao u duhu poznovizantijskih ikonopisnih obrazaca, imajući uzora u tradiciji srpskog ikonopisa XVII veka. Na ikonama nastalim tokom  drugog boravka u Sirogojnu ikonopis je donekle izmenjen, ali još uvek tradicionalan, sa pojedinim novinama izvedenim u duhu baroknih shvatanja.

U frizu arhijereja, koji je fragmenatrno očuvan (u crkvi, ali ne na ikonostasu, već je postavljen na severnom zidu ) prepoznatljiv je rukopis Aleksija Lazovića, koji je ove predstave možda slikao zajedno sa ocem. One su možda u Sirogojno prenete sa ikonostas neke druge crkve. Srodne njima po izradi i zamisli su predstave četiri sveta ratnika koje s nalaze u Narodnom muzeju Užice – Sv. Pantelejmon, Sv. Teodor Stratilat, Sv. Teodor Tiron i Sv. Dimitrije i koje odaju ruku Aleksija Lazovića.

Rekonstruisani drveni polijelej je gotovo jedini ostatak nekadašnjeg crkvenog mobilijara. Starijeg porekla je i drveni osmougaoni stočić za prekađivanje kolača i koljova.U crkvi se nalazi veći broj  crkvenih i bogoslužbenih nabavljenih početkom XIXveka, od kojih je najstarije Četvorojevanđelje sa zapisom koji je načinio niški arhimandrit Grigorije Drekalović-Kastriotovića, godine 1765.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, i  uz saradnju na terenu sa  jerejom Bojanom Sujićem, sveštenikom crkve Sv. apostola Petra i Pavla u Sirogojnu.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.