Umetnost

Crkva Svetog Đorđa u Užicu- moguće treći užički hram do danas

Posted: 2. novembra 2018. u 21:30   /   by   /   comments (0)

Istorija crkve Svetog Đorđa u Užicu vezana je kako za  istoriju užičke varoši, tako i za istoriju Srbije, budući da su se prilike i doba u kome je građena, kao i kasniji događaji bitno odrazili i utisnuli u podatke i priče o ovoj užičkoj bogomolji. Crkva Svetog Đorđa je građena u periodu od 1842. do 1844. a podaci o njenoj gradnji mogu se naći na fresko ploči u crkvi na kojoj stoji:

„U čast i slavu svetoga Velikomučenika Georgija osnova se hram ovaj 1842. leta Gospodnjeg. Životopis i ikonostas ukrašen je za vreme Svetloga Gospodara i Knjaza Srpskog Aleksandra Karađorđevića, pri Arhiepiskopu Beogradskom i Mitropolitu Srpskom Petru Jovanoviću i pri Episkopu užičkom Nikiforu Maksimoviću.“

Početku gradnje ovog hrama prethodi je niz događaja koji su uslovili i odluku i sam početak radova.

Od sredine XV veka Užice se razvijalo kao turska varoš o čemu svedoči pisanje turskog letopisca Evlije Čelebije koji 1664. godine piše o Užicu kao o “glasovitom šeheru” koje ima 4.800 kuća, sa svega tri mahale hrišćanske raje I jednom jevrejskom. Čelebija pominje i pet džamija i 29 mesdžida (manje džamije), deset derviških tekija, od kojih je za istoriju Užica najbitnija ona čiji je šejh  (starešina tekije) bio Muhamed Užičanin, za koja se pretpostavlja da se punim imenom zvao Muhamed Muhidin Mustafa. Šejh je u Užicu bio ugledna ličnost, a priče o njemu duže su čuvali hrišćani nego Turci, budući da se, po predanju vezuje za borbu protiv tiranije beogradskog valije sredinom XVIII veka, a njegovo ime za odobrenje da Srbi podignu prvu varošku crkvu, tadašnju crkvu brvnaru posvećenu Svetom Đorđu, današnju crkvu Svetog Marka.  Šejh je vredno pomenuti u istorijatu crve Svetog Đorđa i zbog džamije, najveće u tadašnjem Užicu koja se nazivala po njemu: Šejhova džamija, a po predanju , izgrađene na temeljima nekadašnje crkve Ružice. Prateći predanje, ali i nepobitne tragove dokaza da je na mestu današnjih tzv. “vojnih zgrada”, na potezu ulica Druge proleterske brigade, Topličke, Cerske I iznad Uremovačkog potoka, a koje je ostavio Zoran Jančić, počiviši kustos Narodnog muzeja Užice, postojala crkva koja je mogla biti napravljena u doba srpke državne samostalnosti. Dokazi o postojanju i Šehove džamije i ckve Ružice koje ja Jančić ostavio u vidu zabeleški, fotografija, kao i kameni žrtvenik koji se čuva u Jokanovića kući, potom deo građevinskog materijala koji je po rušenju Šehove džamije ugrađen u delove zgrada u Užicu, pretpostavlja se i u crkvu Svetog Đorđa ( deo zida kod malih vrata na severnoj strani, kako se pretpostavlja) nisu dostupni za dalja istraživanja budući da je, uprkos nastojanjima Narodnog muzeja Užice da arheološki lokalitet u centru grada zaštiti od uništavanja, gradnja nastavila.

Jančićeve pretpostavke da je na tom mestu bila prva užička crkva pokazale su se kao tačne početkom radova na izgradnji stambenog kompleksa sredinom XX veka kada su se tokom radova na iskopu pojavili ostaci velike građevine, verovatno oltarske apside crkve Ružice i delovi zidova bogomolje građene od kamena u krečnom malteru, nepovratno su uništeni jer se izvođač radova, potpomognut državnim strukturama, oglušio o procedure o zaštiti spomenika i nastavio sa izgradnjom, tako da se danas na tom mestu nalazi parking između  višespratnica. Napomena o mogućem postojanju crkve u Užicu, i pre sadašnjeg hrama Svetog Marka govori o položaju hrišćana u doba pred tursku vladavinu, kao u tursko vreme, kada su užički hramovi podizani. Godine 1870. kada je Ilija Jokanović, ugledni trgovac poreklom iz Trebinja, tadašnji predsednik opštine, ukazom koju je građanima objavio opštinski dobošar o rušenju Šehove džamije i stavljanju na licitaciju kamena i sige ove građevine, Šehovoj džamiji, kao i pretpostavljenom postojanju  crkve Ružice,  kao da je zauvek bio suđen kraj.

Miladin Radović u “Samoukom rukopisu” je posvedočio da je u Užicu i u doba Nemanjića postojala crkva rečima: “Bila je više Uremovca u Rosuljama jedna divna džamija. Nju je vatra obišla ( prilikom požara turskog Užica, prim. aut. ) i ostala je. Ona je bila okrenuta istoku kao crkva. Za tu džamiju predanje veli da je bila u svom veku tri puta crkva, a tri puta džamija. Ona je bila pod imenom Crkva Ružica. Ona je bila remek delo stare teknike i zidarstva. Ja sam, pošto su Turci oterati, ulazio u nju i peo se donekle uz tulbe, ali na vrk nisam smio, a bio sam jako neuk te je nisam dobro zagledo. Mislim da je građa iz doba Nemanjića. Mjesto đe bila, bilo je uzvišeno. Divota je bilo pogledati /je/ od svake strane. Ona je bila od izlaska Turaka do posle 1876. godine.”

Turci su, bez obzira na  slobode koje su uživali hrišćani u tadašnjem Užicu, otežavali gradnju ckve Svetog Đorđa, započete 1840. godine. Gradnja je počela nešto pre nego što je knez Mihailo Obrenović, ukazom od 24. marta 1840. godine odobrio traženi zajam za gradnju ckrve koji su uputili ugledni Užičani rešeni da u svom gradu izgrade hram.  Rad na crkvi izvodili su majstori Nastas Stefanović i Paun Antonijević iz Kragujevca. Pored nedostatka novca i protivljenja lolalnih Turaka koji, kad su saznali šta je hrišćanima na umu da izgrade, uputili više žalbi veziru u Beograd, hram je završen 1844. godine i svečano osvećen od strane Episkopa užičkog Nićifora Maksimovića. Zanimljivo je istaći da se kao ktitori navode narod i okružno načelstvo. Posveta svecu- Sv. Đorđu prenesena je sa stare crkve u Varoši, a ona je kasnije dobila novog patrona- Svetog Marka. Valja napomenuti i da se izgled Užica bitno menjao tih godina: osnovana je polugimnazija 1839., crkva 1844., knjižnica i čitaonica 1856., a 1859. godine ustanovljen je i teatar.

Pojedini istraživači smatraju da je crkvu Svetog Đorđa projektovao čuveni arhitekta Jan Nevole, ali on  je u to vreme bio u ovom kraju,  i to u Ivanjici, tek 1847., a u Srbiju se doselio tek 1845., dakle godinu dana po izgradnji hrama, tako da to tvrđenje nije utemeljeno u potpunosti.

U septembru 1859. godine na inicijativu Trgovačkih esnafa i terzijskih organizacije na toranj crkve Sv. Đorđa je stavljen prvi javni sat u Užicu. Crkva je imala tri zvona. Jedno od njih, dar knjaza Aleksandra Karađorđevića, saliveno je u Vršcu u radionici Stefana Bota, i sačuvano je do danas. Drugo je, posle popravke zvonare 1910. godine, kada su učrvšćena sva tri zvona, odneto od strane Austrijanaca 1916. godine.

Crkva Svetog Đorđa je jednobroda građevina, zasvedena poluobličastim svodom, sa pravougaonim pevničkim prostorijama. Podeljena je na četiri traveja. Na istočnom pročelju se nalazi apsida, iznutra polukružna, a u oltaru se umesto đakoninkona i proskomodije nalaze dve niše.  Na severnoj i južnoj fasadi su bočni ulazi uokvireni pravougaonim poljima koja su nadvišena saracenskim lukovima, sa krstovima na vrhu. Zapadna fasada je kordonskim vencima podeljena na tri zone. Portal je od ružičastvog kamena, sijenita, jednostavnog pravougaonog oblika. Iznad njega je okulus. U polukružnoj apsidi je fresko ikona patrona hrama, a nju uokviruje arhivolta. Crkva je građena od cigle, ali su svodovi od sige. Na njoj dominiraju jednostavne i mirne fasade sa malo dekorativnih elemenata, pa deluje kao klasicističko zdanje. Friz slepih arkada sa jednostvnim konzolama u sredini pruža se ispod krovnog venca i ovaj elemenat je tipičan za stil gradnje koji je bio dominantan za vreme kneza Miloša Obrenovića. U jednoj od akrada nalazi se mali prozor koji služi za osvetljavanje unutrašnjeg stepeništa. Sevena i južna fasada su identične. Naos i pripratu razdvajaju dva masivna stubca koji formiraju četiri lučna prolaza a iznad njih je hor oslonjen na drvene stubce.

U periodu između dva svetska rata, s leve i desne strane od glavnog ulaza u crkvu, postavljene su dve spomen-ploče , autora Mihaila Milovanovića, na kojima je uklesano 279 imena poginulih ratnika u ratovima 1912-1918. godine iz Užica i okolnih sela.

Crkva je postradala u toku Drugog svetskog rata: 1941. godine jedna topovska granata je udarila u crkvu sa severne strane, što dokazuje i izveštaj crkvenog starešnine, prote Radosava Savića Crkvenom sudu, u kome kaže da je oštećen severni zid, unutrašnjost crkve, i da su kapija i ograda na porti polomljene. Južna strana crkve gde je jedan ugao sa simsovima srušen desio se tokom savezničkog bombardovanja Užica 23. novembra 1944. godine. Sva oštećenja su sanirana do kraja 1945.g.

Crkva je, ipak najviše postradala u požaru 1955. godine kada je u noći između 29. i 30. decembra u crkvi, od upaljenih sveća, izbio požar a vatra tinjala čitavih deset dana. U požaru je uništeno 12 ikona na desnoj strani ikonostasa, zajedno sa drvenarijom i četiri stuba sa umentnički izrađenim kapitelima, ostatak je oštećen a celokupan freskopis pocrneo od čađi, i deo bio izbušen mlazevim vode tokom gašenja. Velika oštećenja pretpela su freske iznad soleje i venac koji  odvaja oltarsku apsidu od lađe crkve. Plamen je znatno oštetio fresku  Boga Savaota u krugu apostola i jevanđelista iznad ikonostasa.

Crkvu su, nakon izgradnje, ikonopisali i živopisali Dimitrije Posniković  i Milija Marković. Raspored fresaka je kopiran sa Saborne crkve u Beogradu. Oslikavanje crkve je počelo 1849. godine , a  na zapadnom zidu naosa, sa severne strane stoji natpis: „Dimitrij Posniković, rodom iz Karlovaca, Vojvodstva Srbije, ljeta Gospodnjeg, 1851. “  Interesanto je napomeniti da se nakon završetka radova, užički episkop Nikifor Vukosavljević izjasnio da “je crkva nagrđena i da moleraj na valja”. Došlo je i do suda, a Popečiteljstvo se izjasnilo da se ne usvoji namera episkopa da im se zabrani dalji rad, i presuda je glasila u korist slikara.

Nakon požara 1955. a u ime Zavoda za zaštitu spomenika iz Beograda čišćenje i restaruraciju su obavili Konstantin Đorđević i Dušan Brajović pod konrolom Jaroslava Kratine, profesora na Likovnoj akademiji u Beogradu. Od originalnog ikonostasa sačuvane su samo carske dveri i severna strana ikonstasa, dok je ostatak stradao u požaru.

Originalni ikonostas je radio drvorezbar iz Požege, Dimitrije Đešković, rodom iz Makedonije. Čini ga osam koloneta oko kojih se uvija traka sastavljena od niza tročlanih lističa sa listovima akantusa na vrhovima, a nad njima su perforirani dvorski kapiteli.

Među ikonama izdvaja se prestona ikona na kojioj Mihailo ubija čovekoliku aždaju i pretpostavlja se da je slikar koristio isti predložak po kome je Avramović radio istoimenu ikonu u Sabornoj crkvi u Beogradu.

Kapele za paljenje sveća, koja se nalazi pored  hrama Svetog Georgija, izgrađena je 1998. godine, a tada  je preuređena porta i proširene obe prodavnice za prodaju sveća na ulazu u portu.

Radovi na čišćenju ikonostasa, ikona i živopisa u crkvi, počeli su 1. februra 1999. godine, a ovim poslom je rukovodio slikar restaurator Miodrag Marković iz Valjeva, na čelu ekipe Užičana, studenate treće i četvrte godine Akademije Srpske pravoslavne crkve. Radovi su trajali i tokom 2000. godine i u tom poduhvatu ceo ikonostas je prerađen, a desna strana oslikana i 130 oštećenih elemanata obnovljeno. Takođe su obnovljeni i tronovi za episkopa i vladara i crkveni i državni grbovi. Obnovljena je i darohranilica i svećnjaci na prestolu . Završeno je čišćenje i retuširanje freski, slikanje ornamenata na ulazu crkve i oko prozora. U tim radovima su promenjeni spoljašnji i unutrašnji prozori na crkvi i urađena je celokupna fasada na crkvi.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.