Umetnost

Crkva Svetog Đorđa u Sečoj Reci čuva i predmete starije od građevine

Posted: 11. oktobra 2018. u 00:42   /   by   /   comments (0)

Arhijerejsko namesništvo crnogorsko sa sedištem u Kosjeriću obuhvata šest parohija i pet crkvenih opština, a kako je rekao protojerej Radoslav Gajić, starešnina Crkvene opštine Seča Reka, razlog naziva “crnogorsko” verovatno je spomen na poreklo stanovništva ovog kraja. Naziv sela koje stariji žitelji još uvek zovu Siječom Rekom takođe je intrigantan, a Gajić kaže da postoje tri tumačenja za njegov nastanak. Selo se ranije zvalo Reka, a velika hrastova šuma koja se nalazila upravo na mestu gde su današnje dve crkve posvećene Svetom Đorđu, na istom crkvenom imanju, bila je izvor snabdevanja građom i ogrevom, pa se vremenom, uz Reka, odomaćio naziv Seča. Po drugoj verziji, u dolini, ispod mesta na kome se nalazi crkva, spajao se, odnosno “sekao” veći broj potoka čineći reku, što direktno asocira na naziv sela. Treća legenda odnosi se na priču po kojoj su na tom mestu, u staroj Reci, Turci posekli svatove, pa je kroz naziv„Seča“ostao spomen na tu tragediju.

Još jedna legenda je iz ovog kraja, a vezana je za nastanak crkve brnare, i govori kako su se na proplanku u hrastovoj šumi odmarali lovci koji su podstakli nameru gradnje crkve na tom skovitom mestu. Kasnije, kada je šuma isečena, crkva je postala vidljiva i iz daleka, a nedaleko od crkve ostao je, i još uvek stoji, jedan stari cer.

Stara crkva brvnara je podignuta 1812. godine i posvećena je Svetom Đorđu, inače najčešćim patronom porodičnih slava u storčarskim predelima jugozapadne Srbije. Postoji podatak da je 1812. na Veliku Gospojinu u crkvi služena prva liturgija, a koji je zapisao prota Novak Milošević, dodajući da je crkva sagrađena „od brvana graničevih, šindrom pokrivena, svod iznutra sveden šašovcima daščica bukovog drveta“.

Crkva je podignuta na mestu hrama koji su Turci zapalili 1805. ili 1806. godine. Pretpostavlja se da je nakon paljenja crkva već 1809. godine obnavljana, a da je 1812. dobila današnji izgled. Dokazi da je na istom mestu postojala bogomolja pre 1812. pronađeni su prilikom obnove građevine, kadaje ispod dotrajalog daščanog poda pronađen pod od sige prekriven debelim slojem pepela (po ugledu na taj prvobitni pod od sige urađen je današnji pod. Tokom obnove pronađen je i amvon: okrugao kamen sa trinaest manjih kamenova okolo.O podizanju današnje crkve brvnare 1812. godine svedoči natpis na zapadnim vratima.

Crkvu brvnaru su gradili majstori iz Osata (istočna Bosna), i ona je jedan od najuspešnijih primera osaćanskog graditeljstva u Srbiji.Veroučitelj iz Kosjerića, Tomislav Gajić, u publikaciji o crkvi brvnari u Sečoj Reci navodi usmeno predanje koje govori o majstoru Blagoju iz Rude Bukve, po kome tamošnja familija Blagojević nosi prezime, a koji je zajedno sa Osaćanima učestvovao u podizanju crkve brvnare. Njemu je posvećen, kako se veruje, i spomenik u ovom selu na kome nema natpisa, već postoji uklesana samo bradva, majstorska sekira sa kojom je, priča se, bio izuzetno vešt.

Crkva u Sečoj Reci, u odnosu na većinu drugih crkava-brvnara u našim krajevima, ima razvijeniju arhitekturu enterijera. Osnov konstrukcije su masivne hrastove talpe.

Hram čine naos, poligonalna oltarska apsida, priprata, nad kojom je galerija za smeštaj hora, i otvoreni trem na drvenim stubovima, sa kamenim podom. Naos i priprata su odeljeni drvenim parapetom. Svod je bačvast, a visoki, strmi krov pokriven je šindrom. U crkvi je obnovljen prvobitni pod od sige. Temelj građevine je od krečnjačkih blokova i sige.

Po svojoj površini (65 m² – dužina sa tremom je 14,40 m, širina5,40 m), crkva u Sečoj Reci pripada tipu crkava brvnara srednje veličine.

Crkva ima četiri prozora, od kojih dva osvetljavaju naos, a dva oltarski prostor.

Dvoja vrata,u zapadnom i severnom zidu crkve, ukrašena su bogatim obojenim drvorezom, kao i crkveni mobilijar (rad majstora Osaćana). Ornamenti na dovratnicima rezani su od mekog drveta i umetnuti u okvir od hrastovine. Jedna vrata je, prema predanju, iz nekog starijeg hrama u Crnoj Gori donela doseljenička porodica Obrada Minića. U stručnim krugovima postoji mišljenje da su ta, starija vrata, kasnije ukrasili majstori Osaćani raskošnim ornamentalnim ukrasima. Dovratnik zapadnih vrata ukrašen je neobojenim reljefom floralnih motiva

Izuzetne izrade je i polijelej, rad Osaćana, kome je najsrodniji primerak polijeleja u crkvi-brvnari u Dubu. Drveni polijelej sastoji se, simbolično, iz dvanaest delova (poput dvanaest apostola) ukrašenih ornamentima plave i crvene boje. Na svodu nad polijelejem je obojena drvena rozeta, iz istog vremena.

Ikone koje su danas u crkvi su raznorodnog porekla, a uglavnom potiču iz druge polovine XIX ili sa početka XX veka, izuzevši carske dveri (sa Blagovestima i likovima jevanđelista) i nadverje (sapredstavom Nedremano oko), koje se pripisuju se Simeonu Lazoviću. One su dar porodice Obad (danas Tupajić), a donete su iz nepoznate manastirske crkve Svetog Spasa u Hercegovini, koju su, po predanju, spalili Turci.Simeon Lazović (1754–1814), sveštenik, i njegov sin Aleksije (1774–1837), inonopisci poreklom iz Bijelog Polja, izradili su veliki broj ikona za ikonostase na području Crne Gore, Bosne i Srbije. Njihovo delo premostiloje dve hronološke i stilske epohe, usvojivši elemente baroknih uticaja u okviru poznovizantijskih ikonografskih rešenja. Njihov ikonopis predstavlja deo najvrednijeg umetničkog nasleđa u crkvama užičkog kraja.

Carske dveri

U najvišoj zoni ikonstasa nalazi se Raspeće Hristovo. Na ikonostasu su i ikone Bogorodice i Svetog Jovana Bogoslova, četiri predstave Velikih praznika posvećenih Hristu (Gospodnji praznici): Krštenje, Preobraženje, Vaskrsenje i Vaznesenje, zatim ikone Svete Trojice, Svetih apostola Petra i Pavla, Svetog Ignjatija Bogonosca.

Jedinstven ambijent crkve upotpunjuju spomenici krajputaši, postavljeni neposredno uz hram,podignuti za pokoj duše stradalima u ratovima 1912–1918. godine. U Srbiji se ovakvi spomenici često grupišu oko crkava, ali je osobenost spomenika u Sečoj Reci su memorijalni tekstovi ukrašeni krstovima i  jednostavnim simbolima u živim bojama. Nekada je, po svedočenjima, oko crkve bilo oko 40 spomenika, a danas ih je dvadesetak, nedavno restauriranih.

Crkva poseduje vrednu riznicu sa brojnim dragocenostima, u kojoj je jedan od najstarijih bogoslužbenih predmeta, kako navodi veroučitelj Tomislav Gajić, srebrni putir darivan crkvi iste godine kada je ona podignuta, sa utisnutim zapisom darodavca u kome se pominju Ostoja, Vukosav i Marko iz sela Bašića.

Crkva brvnara, koja je proglašena spomenikom kulture od velikog značaja, obnavljana je u tri navrata: 1962. godine, prilikom proslave 150 godina od njenog postojanja, 1972. i 2008. godine.

Istorija Seče Reke, pored crkve, pamti i prvu podignutu školu 1850. godine, o čemu svedoče zapisi prote Bogoljuba Miloševića koji je zabeležio da je škola, sa stanom za učitelja i internatskim smeštajem za učenike iz udaljenih sela bila podignuta na crkvenom imanju. Ta škole je srušena i 1886. godine je izgrađena nova zgrada, koja takođe nije sačuvana. Sačuvan je bunar iz 1904. godine koji se nalazio neposredno pored škole i koji i danas postoji.  Na crkvenom imanju su bile sagrađene i sobrašnice (ili sobrašice), skromne drvene građevnine (nalik vajatu, ponekad podignute i samo kao trem), koje su služile za odmor ili konak onima koji pohode crkvu iz udaljenih mesta, ili tu dolaze tokom crkvenih praznika i vašara. Sobrašnice su srušene tokom osamdesetih godina XIX veka po naređenju policije i uz obrazloženje da bi mogle poslužiti kao zbeg za pljačkaše i razbojnike.

Usled razvoja sela u XIX veku, neposredno do stare crkve podignuta je i nova crkva čiji su temelji postavljeni 1900 godine, takođe posvećena Svetom Đorđu, a koja je osveštana tek 1925. godine. Između ove dve crkve podignut je zvonik stariji od nove crkve, ali se ne zna tačna godina njegove gradnje. Kameni zvonik je kvadratne osnove, sa piramidalnim krovom, ukrašen frizom slepih arkadica. Na njemu se danas nalaze dva zvona, a jedno su, kako je zapisao T. Gajić, za vreme Prvog svetskog rata skinuli Nemci i odneli u Srem, u selo Njemci, gde se i danas nalazi.

Nova crkva je jednobrodna građevina pokrivena dvoslivnim krovom. Na istoku je prostrana polukružna apsida, spolja poligonalna. Naos čine tri prostrana traveja odvojena pilastrima. Priprata je mala, a u njenim bočnim zidovima nalaze se dve niše. U južnom delu priprate nalazi se apsidiola, koja je verovatno prvobitnim planom bila predviđena za krstionicu,  koja bi u skorije vreme trebalo da bude postavljena u tom prostoru.

U unutrašnjosti hram bio je postavljen visoki ikonostas, koji je zamenjen znatno nižim. Zidovi crkve nisu prekriveni živopisom, već je na njima izvedena jednostavna bojena dekoracija, koja podražava konstrukciju od kamenih kvadera.

Oltarski prostor osvetljen je kroz tri monofore, nadvišene arhivoltama od livene terakote, ukrašenim biljnim ornamentima. Na severnom zidu crkve nalaze se još dve visoke i uske monofore, takođe nadvišene dekorisanim arhivoltama. U luneti nad glavnim portalom je predstava patrona hrama 2010. godine izrađena u mozaiku, rad prof. Mirjane Milić. Predstavljena je jedna od najčešće prikazivanih scena iz njegovog žitija – Sveti Đorđe ubija aždaju. Na tom mestu se nalazila zidna slika koju je 1924. godine izradio akademski slikar Mihailo Milovanović, simbolička kompozicija sa Sv. Đorđem kao pobedonoscem nad austrougarskim okupatorima. Kako je ova zidna slika tokom vremena oštećena, zamenjena je mozaičkom kompozicijom.

Iznad linete je rozeta velikih dimenzija, nadvišena dvostrukom arhivoltom, takođe izvedenom u terakoti i ukrašenom floralnim motivima. Plastična dekoracija eksterijera izvedena je po uzoru na ornamente moravskih građevina.

Posebnu znamenitost nove crkve predstavljaja klesarski rad Mihaila Milovanovića iz 1924. godine – na severnom zidu postavljene su dve ploče sa uklesanim imenima stradalih stanovnika Seče Reke i okolnih sela u ratovima 1912–1918, njih ukupno 680, a koja je  ukrašena reljefima izvedenim u duhu art dekoa.

Iznad isklesanih imena postradalih Milovanović je u reljefu predstavio likove kralja Petra I Karađorđevića i Miloša Obilića. Zanimljivo je da se u samoj crkvi nalazi i ploča postavljena u spomen ratnicima koji su preživeli ratove, sa natpisom: „Svojim ratnim drugovima sa Solunskog fronta umrlim od 1919 do 1962. god.“

Iznad ovog memorijala Milovanović je u isto vreme naslikao ženu u narodnoj nošnji sa rukama raširenim u obliku krsta,čime je na simboličan način predstavio stradanje srpskog naroda u ratovima početkom XX veka. Oštećena slikana kompozicija Srpska majka prekrivena je 2015. godine mozaikom, koji prati shemu prvobitne zidne slike. Izradila ga je umetnica Marija Gajić. U naosu crkve postavljen je i portativni mozaik prefinjene izrade sa predstavom Hristosa, takođe rad Gajićeve. Ista umetnica priprema izradu mozaika sa predstavom Bogorodice u polukalotiapside.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, kao i uz saradnju na terenu od strane sveštenika crkve Sv.Georgija u Sečoj Reci, protojereja, Radoslava Gajića.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst o crkvi Sv. Jovana Krstitelja je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Pojašnjenje pojmova: 

(po redosledu pojavljivanja pojmova u tekstu)

Šašovci – daske kojima je opšivena tavanica.

Amvon – uzdignuti podijum ispred ikonostasa, na kome stoje sveštenoslužitelji dok čitaju određene delove službe.

Osat – oblast u Istočnoj Bosni poznata po graditeljima koji su podigli brojne sakralne i profane objekte u Srbiji krajem XVIII i u prvoj polovini XIX veka. Čuveni su po podizanju drvenih kuća – osaćanki, kojima su konstrukcijom i ornamentom slične i crkve-brvnare. Gradili su i drugim materijalima – kamenom, opekom i bondrukom. Svakog proleća prelazili su Drinu i stizali i do najudaljenijih krajeva Srbije. U užičkom kraju prvenstveno su poznati kao graditelji crkava-brvnara, ali i stambenih građevina. Osaćani supodizali i islamske bogomolje.U graditeljsku tradiciju Srbije uneli su mnoge elemente islamske dekoracije i ornamentike, a i sam oblik kuća osaćanki – jednostavna kubična forma nadvišena visokim, strmim krovom, sa drvenim tremom na stubovima, pod uticajem je islamske arhitekture. Osaćani su i danas cenjeni kao graditelji.

Naos – deo hrama u kome se nalaze vernici tokom bogosluženja, odvojen od oltara ikonostasom.

Oltarska apsida – zasvedeni prostor u kome je smeštena Časna trpeza na kojoj se osvećuju hleb i vino – telo i krv Hristova – kojima će se pričestiti vernici. Sa unutrašnje strane oltarski prostor je polukružnog oblika, a sa spoljne može biti i poligonalan.

Priprata, proskomidija – prostor zapadno od naosa, odnosno prostor u koji se prvo stupa ulaskom u hram kroz zapadna vrata. U prvim vekovima hrišćanstva ovaj prostor je bio namenjen onima koji su se spremali da postanu članovi hrišćanske zajednice – katihumenima. Danas se u nekim pripratama nalaze krstionice, a uobičajeno je da su priprate mesta gde vernici pale sveće i gde se nalazi crkvena prodavnica.Priprata može biti odeljena od naosa pilastrima, ili zidovima između kojih je ulaz u naos.Manje crkve često nemaju pripratu, već se ulaskom u hram stupa direktno u naos.

Parapet – pregrada koja se ne proteže do tavanice; niski zid.

Šindra – krovni pokrivač od drvenih daščica.

Polijelej – veliki svećnjak u crkvi nad naosom, pričvršćen za tavanicu, odnosno svod. Danas su električne sijalice zamenile sveće.

Brod – u crkvenoj arhitekturi prostor između ulaza u crkvu i oltarskog prostora. Može biti podeljen na manje jedinice – traveje – koji su odeljeni stupcima.

Pilaster – pravougaoni prislonjeni stubac koji jednom stranom naleže na zid.

Apsidiola – mala apsida.

Monofora – jednodelni prozor lučno završen.

Arhivolta – polukružni luk prislonjen uz zid.

Luneta (lineta) – polukružna niša (udubljenje) ili otvor iznad nadvratnika vrata ili prozora.

Rozeta – dekorativna kružna forma, stilizacija ružinog cveta.

Plastična dekoracija – skulptoralna dekoracija.

Moravskoj grupi pripadaju spomenici sakralne arhitekture u Srbiji od sedme decenije XIV veka do pada Despotovine 1459. godine.

Polukalota – polovina kalote; kalota – loptasto zasvedena gornja konstrukcija.