Umetnost

Crkva brvnara u Dubu: biser umešnosti graditelja iz Osata

Posted: 9. novembra 2018. u 00:55   /   by   /   comments (0)

Na putu od Užica ka Rogačici, skriven u voćnjaku između dva brdašceta, na samo kilometer udaljenosti od nove ckrve u Dubu, samuje jedna od najvećih crkava brvnara u Srbiji, ckrva Vaznesenja Hristovog.  Smatra je jednim od najlepših reprezentativnih primera osaćanskog graditeljstva kod nas, a sigurno je da od svih postojećih, crkva brvara u Dubu ima najviši krov. Krov je izrazito strm, pokriven sitnom klisom, otprilike tri puta viši od spoljnih zidova crkve.

Smatra se da je crkva brnara podignuta na temeljima starije bogomolje, ali ne postoje dokazi za takve tvrdnje, a o istorijatu ove crkve ne zna se mnogo, i iz razloga što je kompletna arhiva izgorela 1916. godine u požaru koji je podmetnula austrougarska vojska. Hram je, smatra se, podignut 1792. godine, a postoje indicije da u odluci o njegovoj gradnji ima udela Hadži Melentije Stefanovića, tadašnji monah, kasnije arhimandrita manastira Rača. Crkva je oštećena nakon propasti Prvog srpskog ustanka, a prva obnova izvršena je 1828. godine. Malu zabunu u hronologiji unosi pominjanje ove crkve u zapisima Joakima Vujića, “Putešestvije po Srbiji” gde je pominje (1826. godina), iako je relevantan podatak izveštaj nahijskih starešina knezu Milošu od 1832. godine o podignutim hramovima, u kome stoji da je crkva u Dubu obnovljena 1828. godine. Prilikom ove obnove crka je dobila sadašnji arhitektonski oblik, karakterističnu drvorezbarsku dekoraciju, i tom prilikom dodat je duboki trem. Položaj ovog hrama neznatno odstupa od orijentacije sever- istok, pa se pretpostavlja se da je rađena tokom leta, kada sunce izlazi na severoistoku.

Imena graditelja su nepoznata, a način gradnje odaje da su to bili majstori iz Osata. Predeći stil gradnje i ornamentiku, proizašla je pretpostavka da je to, moguće bila ista majstorska  grupa koja je podigla i ckrve brvnare u Miličinici kod Valjeva, Sečoj Reci kod Kosjerića i Brezniku kod Gornjeg Milanovca.

Crkva Vaznesenja Hristovog u Dubu bila je duhovno sedište ovog kraja u doba kada je manastir Rača bio razrušen, i nakon njegove obnove, postaje metoh manastira, sve do 1885. godine kada postaje parohijska crkva.

Crkva brnara u Dubu je jednobrodna građevina izrađena od masivnih talpi, sa četvorougaonom oltarskom apsidom sa spoljne strane, a unutra sa polukružnom apsidom. Sa zapadne strane crkve je poluotvoren trem na stubovima koji je u donjem delu zatvoren parapetom. Krov je pokriven sitnom klisom, pričvršenom klinovima bez ijednog eksera.

Unutrašnjost crkve je veoma tamna, a svetlost u unutrašnjost rodire samo putem malih, horizontalnih prozorskih otvora na koje se sa unutrašnje strane, preko vođica, navlače drveni kapci. Ovi prozori veoma liče na otvore tzv. puškarnice.

Ova crkva jedinstvena je po delovima drvenog mobilijara među kojima se ističu dva drvena čiraka  dimenzija 1,70 do 1,90m, sa cik cak linijama u romboidnoj formi,  rad majstora Osaćana, kao i drven polijelej koji je po lepoti sličan onom u crkvi brvnari u Sečoj Reci. Izrađen je od lipovine a sačinjava ga osam različitih ornamentalnih celina. Ovim elementima hram u Dubu čini jedo od najvrednijih ostvarenja osaćanskih majstora. Osim toga, izuzetno ukrašena drvena vrata, izdvajaju je od sličnih crkva. Zapadna vrata dupske crkve ukrašena floralnom i geometrijskom dekoracijom, sa stilizovanim krstovima, u shemi šestougaonih polja. Severna vrata,neposredno do oltarskogprostora,manjasu od zapadnih, a ukrašena su po nešto jednostavnijem dekorativnom obrascu, ali sa sličnim motivima. Uobičajenu konstrukciju osaćanskih ulaza čine lučno završena vrata, sa dekoracijom izvedenom u mekšem drvetu, koja su metalnim zakivcima pričvršćena u okvir od masivnih talpi, koji je često, kao u slučaju crkve u Dubu, takođe prekriven ormanetima, u gornjem delu.Uzori dekoracije crkava-brvnara na našim prostorima krajem XVIIIi kroz čitav XIX vek mogu se potražiti i u srednjovekovnoj umetnosti, koja je dugo u neimarstvu bila zapostavljena, a koja je u kontinuitetu bila čuvana na nadgrobnim spomenicima. Kada je reč o delima majstora Osaćana, u njihovom radu prisutan je i uticaj orijentalnih graditeljskih i dekorativnih obrazaca.Uz crkvu je 2000. godine podignut novi otvoreni drveni zvonik, piramidalnog oblika, sa kupastim krovom.

U ovom hramu nalaze se ikone različitog porekla. Jedan deo čine radovi zoografa Lazovića, koji su, po svemu sudeći, nekada pripadale manastiru Rača. Ove ikone su slične onima u crkvu u Sirogojnu i manstiru Rača, a zajedničko za ova dva hrama je što imaju istog ktitora ( Jovana Milića), tako da se pretpostavlja da je on naručilac svih ovih dela od Lazovića.Na ikonostasu su dve ruske ikone sa predstavom Bogorodice sa Hristom,  i Hrista, a riznica crkve čuva još jedan broj ikona iste provenijencije. Carske dveri sa veoma oštećenim duboreznim i slikrskim delom, nastale u poslednjoj deceniji XVIII veka, inajverovatnije  su prenete iz neke starije crkve. Drugi deo ikona datira sa kraja XVIII i početka XIX veka i poreklom su iz ruskih radionica odakle su se mogle nabaviti po pristupačnim cenama. Njihovo mesto u Dubu vezuje se za uticaj Hadži Melentija na ovu crkvu i pretpostavlja se da su dobavljene zbog ugleda koji je on uživao u Rusiji, a ova pretpostavka naročito se odnosi na prestone ikone. Deo ikona je bio sklonjen na tavan crkve pre 1916. i sačuvane su on austrougraskog razaranja crkve, a pronađene su sredinom 50 tih godina XX veka.

U riznici je pohranjen i jedan broj vrednih bogoslužbenih knjiga, uglavnom ruskih, među kojima se izdvaja srebrom optočeno Jevanđelje, rusko izdanje.

Konzervatorski radovi na crkvi izvođeni su 1995. i 2006.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, i uz saradnju na terenu sveštenika crkve Sv. Vaznesenja Hristovog u Dubu, jereja, Mirka Krupnikovića .

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.